Luật Tiếp cận thông tin 2016 chia thông tin của cơ quan nhà nước thành hai đường: loại cơ quan phải tự đưa ra cho mọi người xem mà không cần ai hỏi, và loại chỉ cung cấp khi có người yêu cầu. Văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục hành chính, dự toán và quyết toán ngân sách, danh mục dự án đầu tư, cơ cấu tổ chức và đầu mối liên hệ, kết quả thanh tra đã kết luận… thuộc nhóm thứ nhất. Với nhóm này, việc của bạn là biết chỗ tìm.
Dò trước khi viết phiếu có ba cái lợi: có thông tin ngay trong ngày thay vì chờ, không mất chi phí in sao gửi, và nếu không tìm thấy thì chính sự vắng mặt đó trở thành căn cứ mạnh trong phiếu yêu cầu. Khi một thông tin thuộc diện phải công khai mà cơ quan chưa công khai, luật cho bạn quyền yêu cầu cung cấp, và cơ quan khó viện cớ để từ chối. Còn nếu thông tin đã đăng đầy đủ, cơ quan thường chỉ trả lời bằng cách hướng dẫn bạn tới chỗ đã đăng.
Những nhóm thông tin cơ quan buộc phải tự công khai
Danh mục trong luật khá dài; dưới đây là các nhóm người dân và doanh nghiệp nhỏ hay cần nhất, gom theo việc thật chứ không theo thứ tự điều khoản:
- Văn bản và thủ tục: văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính áp dụng chung, thủ tục hành chính kèm thành phần hồ sơ, quy trình giải quyết công việc; cả dự thảo văn bản đang lấy ý kiến người dân.
- Tổ chức bộ máy: cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, đầu mối liên hệ, người phụ trách tiếp nhận yêu cầu cung cấp thông tin.
- Tiền công: dự toán ngân sách, báo cáo thực hiện và quyết toán ngân sách theo quy định về công khai ngân sách; danh mục dự án đầu tư, kết quả đấu thầu, thông tin về các quỹ có nguồn từ ngân sách.
- Kế hoạch và quy hoạch: chiến lược, chương trình, đề án, kế hoạch phát triển ngành và địa phương, quy hoạch đã phê duyệt (phần quy hoạch chi tiết bạn tìm hiểu ở trang chuyên về phê duyệt, quy hoạch).
- Kết quả giám sát: kết luận thanh tra, kiểm tra đã ban hành và được phép công khai, kết quả giải quyết khiếu nại tố cáo có ảnh hưởng tới nhiều người.
- Nhân sự công: thông tin tuyển dụng công chức, viên chức; kết quả thi tuyển.
- Danh mục thông tin phải công khai của chính cơ quan đó: mỗi cơ quan phải tự lập và đăng danh mục này, kèm thời điểm, hình thức công khai.
Ngoài Luật Tiếp cận thông tin, nhiều luật chuyên ngành còn bắt công khai thêm: Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở bắt chính quyền xã, phường công khai cho người dân trên địa bàn nhiều nội dung về ngân sách xã, đất đai, dự án; Luật Đất đai 2024 bắt công khai quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; pháp luật về đầu tư công, đấu thầu, phòng chống tham nhũng cũng có danh sách riêng. Khi viết phiếu, nếu viện dẫn được đúng luật buộc công khai, yêu cầu của bạn nặng ký hơn hẳn.
Thông tin được công khai ở những chỗ nào
Luật cho cơ quan nhiều hình thức công khai; mỗi loại thông tin thường nằm ở một chỗ quen thuộc. Bảng dưới là cách dò theo thói quen thực tế, không phải danh sách bắt buộc của từng cơ quan:
| Loại thông tin | Chỗ nên tìm đầu tiên | Chỗ tìm tiếp theo |
|---|---|---|
| Thủ tục hành chính, thành phần hồ sơ | Cổng Dịch vụ công quốc gia, cổng dịch vụ công của tỉnh | Bảng niêm yết tại trung tâm phục vụ hành chính công |
| Văn bản do tỉnh, xã ban hành | Cổng thông tin điện tử của tỉnh hoặc của xã, phường | Công báo tỉnh; bộ phận văn thư của cơ quan |
| Dự toán, quyết toán ngân sách xã | Bảng tin tại trụ sở UBND xã, phường | Trang thông tin của xã; họp tổ dân phố, thôn |
| Danh mục dự án đầu tư, kết quả đấu thầu | Trang thông tin của cơ quan chủ quản dự án | Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia |
| Kết luận thanh tra đã công khai | Trang của cơ quan thanh tra cấp tương ứng | Phương tiện thông tin đại chúng |
| Đầu mối cung cấp thông tin | Chuyên mục tiếp cận thông tin trên cổng của cơ quan | Hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận |
Một cách dò nhanh: tìm chuyên mục có tên gần với "tiếp cận thông tin" hoặc "công khai" trên cổng của cơ quan; nhiều nơi đặt ở chân trang. Nếu cổng của cơ quan chưa có chuyên mục đó, bản thân việc thiếu này cũng là điều bạn ghi lại được.
Dò thông tin đã công khai theo năm bước
Mất chừng nửa giờ, đỡ được một lần chờ đợi:
- Xác định cơ quan đã tạo ra thông tin: quyết định do ai ký, kế hoạch do ai lập. Đây là nơi phải công khai.
- Mở danh mục thông tin phải công khai của cơ quan đó, xem thông tin bạn cần có nằm trong danh mục không và ghi kỳ công khai (hằng năm, hằng quý, khi ban hành).
- Tìm trên cổng của cơ quan theo tên văn bản, số hiệu nếu biết, hoặc theo năm. Kết quả nào tìm được, lưu lại kèm ngày giờ bạn tìm.
- Nếu là thông tin cấp xã, phường, ra tận bảng niêm yết hoặc hỏi tổ trưởng dân phố, trưởng thôn về đợt công khai gần nhất.
- Không thấy ở cả hai chỗ thì chuyển sang viết phiếu yêu cầu, ghi rõ: thông tin thuộc diện phải công khai, bạn đã tìm ở đâu, vào ngày nào mà không thấy.
Bước năm biến việc tìm không ra thành một lập luận. Cán bộ đầu mối đọc phiếu sẽ hiểu ngay đây không phải yêu cầu vu vơ, và cơ quan cũng nhận ra mình đang thiếu nghĩa vụ công khai.
Những chỗ hay hiểu sai về thông tin phải công khai
"Đã đăng lên mạng thì không phải đưa cho bạn nữa"? Câu này đúng một nửa. Khi thông tin đã công khai đầy đủ, cơ quan có thể từ chối cung cấp lại và chỉ dẫn bạn nơi đã đăng. Nhưng nếu bản đăng đã gỡ, đã hết thời hạn công khai, hoặc chỉ là bản tóm tắt thiếu phần bạn cần, bạn vẫn có quyền yêu cầu.
Công khai không có nghĩa là công khai toàn bộ hồ sơ. Một quyết định phê duyệt dự án được công khai, nhưng tài liệu kèm theo như báo cáo kỹ thuật, bản đồ chi tiết chưa chắc đã đăng. Phần thiếu đó đi theo đường yêu cầu cung cấp, và có thể gặp giới hạn nếu dính bí mật kinh doanh của bên thứ ba.
Không phải mọi thứ trên trang của cơ quan đều là thông tin chính thức. Tin bài, ảnh hoạt động, bản tin tuyên truyền khác với văn bản đã ban hành. Khi cần dùng làm căn cứ, hãy tìm đến văn bản gốc có số, ngày, người ký.
Thông tin công khai ở xã không thay cho thông tin ở tỉnh. Sau sắp xếp chính quyền hai cấp, nhiều việc trước đây do huyện cũ quản lý nay chuyển xuống xã hoặc lên tỉnh. Một dự án do tỉnh phê duyệt có thể chỉ được niêm yết phần liên quan tại xã; bản đầy đủ nằm ở cơ quan cấp tỉnh.
Trang thông tin sau sắp xếp năm 2025: những chỗ dễ lạc
Từ 1/7/2025 chính quyền địa phương còn hai cấp, nhiều xã, phường được nhập lại và mang tên mới, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố. Hệ quả với người đi tìm thông tin: trang thông tin của xã cũ có nơi đã ngừng cập nhật, có nơi chuyển hướng sang trang của xã mới, có nơi còn nguyên nhưng không ai quản lý. Văn bản ban hành trước ngày sắp xếp vẫn có thể nằm ở trang cũ, còn văn bản mới nằm ở trang mới.
Thông tin trước đây do huyện cũ tạo ra là chỗ khó nhất. Hồ sơ lưu trữ của huyện cũ được bàn giao theo nhiệm vụ: việc chuyển xuống xã thì hồ sơ về xã, việc chuyển lên tỉnh thì về sở, ngành của tỉnh. Khi dò, bạn nên tìm cả trên cổng của tỉnh lẫn trang của xã mới, và đừng kết luận "không công khai" chỉ vì không thấy ở một nơi.
Một mẹo nhỏ: ghi lại tên cũ và tên mới của cả xã lẫn tỉnh, tìm bằng cả hai. Khi viết phiếu yêu cầu cho thông tin của giai đoạn trước sắp xếp, ghi rõ cơ quan cũ đã ban hành để cán bộ biết hồ sơ nằm ở kho nào. Nếu cơ quan nhận phiếu không giữ hồ sơ đó, họ có trách nhiệm chỉ dẫn bạn tới nơi đang giữ.
Khi thông tin phải công khai mà không thấy đâu
Đây là tình huống người dân gặp nhiều hơn người ta tưởng: danh mục có ghi, nhưng bản đăng bị lỗi đường dẫn, chỉ đăng năm cũ, hoặc chưa bao giờ đăng. Cách xử lý êm nhất là gửi phiếu yêu cầu cung cấp đúng thông tin đó, ghi trong phần lý do rằng thông tin thuộc diện phải công khai nhưng bạn chưa tìm thấy. Cơ quan vừa phải cung cấp cho bạn, vừa có lý do để bổ sung phần công khai của mình.
Nếu sau khi nhận phiếu cơ quan vẫn không phản hồi, bạn có quyền phản ánh, kiến nghị với cơ quan đó hoặc cơ quan cấp trên về việc không thực hiện nghĩa vụ công khai, và khiếu nại hành vi không cung cấp thông tin. Phần khiếu nại, khởi kiện được trình bày kỹ trong bài về cơ quan im lặng hoặc từ chối của chuyên mục này.
Một lưu ý về giọng điệu: phiếu yêu cầu đi kèm câu kết tội ("cơ quan cố tình giấu") thường làm việc chậm hơn. Ghi sự kiện khách quan, ngày tìm, nơi tìm là đủ. Người đọc phiếu thường là cán bộ đầu mối, không phải người quyết định nội dung thông tin, và họ cần một hồ sơ sạch để trình lên.
Ví dụ giả định: một khoản đóng góp ở tổ dân phố
Ví dụ giả định: chị Hạnh ở một phường của Thành phố Huế nghe thông báo mỗi hộ đóng góp để làm lại con hẻm. Chị muốn biết công trình có nằm trong kế hoạch của phường không, ai chủ trì, tổng kinh phí bao nhiêu và phần ngân sách nhà nước hỗ trợ là bao nhiêu.
Trước khi viết phiếu, chị làm theo năm bước trên: xem bảng tin trụ sở phường thấy có danh mục công trình năm nay nhưng không có dự toán chi tiết; tra trang thông tin của phường chỉ thấy tin bài về buổi họp. Theo pháp luật về dân chủ ở cơ sở, các khoản huy động đóng góp của nhân dân và việc sử dụng chúng thuộc diện phải công khai cho người dân trên địa bàn.
Chị viết phiếu gửi UBND phường, yêu cầu bản sao dự toán và phương án huy động đóng góp, ghi rõ đã xem bảng tin vào ngày nào. Bài học rút ra không nằm ở con số chị nhận được, mà ở chỗ phiếu của chị có căn cứ cụ thể, nên cán bộ phường khó trả lời chung chung. Khi đã có tài liệu trong tay, chị bàn với tổ dân phố bằng số liệu thay vì bằng tin đồn.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan có được thu tiền khi bạn xem thông tin đã công khai trên cổng thông tin không?
Không. Thông tin cơ quan đã tự công khai là để mọi người xem miễn phí. Chi phí thực tế chỉ phát sinh khi bạn yêu cầu cơ quan in, sao, chụp hoặc gửi thông tin cho mình theo phiếu yêu cầu, và mức thu đối chiếu theo quy định hiện hành tại nơi tiếp nhận.
Danh mục thông tin phải công khai của một cơ quan tìm ở đâu?
Mỗi cơ quan nhà nước phải tự lập danh mục này và đăng trên cổng hoặc trang thông tin điện tử của mình, thường trong chuyên mục về tiếp cận thông tin. Cơ quan chưa có trang riêng thì niêm yết tại trụ sở. Không thấy, bạn hỏi bộ phận đầu mối cung cấp thông tin.
Thông tin đã công khai rồi nhưng bị gỡ xuống thì có xin lại được không?
Được. Khi thông tin đã hết thời hạn công khai hoặc không còn đăng, bạn có thể gửi phiếu yêu cầu cung cấp. Ghi rõ bạn từng thấy thông tin ở đâu, vào khoảng thời gian nào để cán bộ tìm nhanh trong hồ sơ lưu trữ.
Ngân sách của xã, phường có phải công khai cho người dân không?
Có. Pháp luật về ngân sách và pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở đều yêu cầu chính quyền xã, phường công khai dự toán, quyết toán và các khoản huy động đóng góp của người dân. Hình thức thường là niêm yết tại trụ sở, đăng trên trang thông tin và thông báo tới thôn, tổ dân phố.
Tìm thấy thông tin công khai trên mạng thì có cần xin bản có dấu không?
Tuỳ việc bạn dùng. Để tìm hiểu, bàn bạc trong tổ dân phố thì bản trên cổng là đủ. Để nộp kèm hồ sơ, khiếu nại hoặc khởi kiện, nên xin bản sao do cơ quan cung cấp hoặc bản sao chứng thực, vì bản in từ mạng dễ bị bên kia phản bác về tính nguyên vẹn.
Thông tin của doanh nghiệp nhà nước có thuộc diện phải công khai không?
Doanh nghiệp nhà nước có nghĩa vụ công bố thông tin theo pháp luật về quản lý vốn nhà nước và pháp luật doanh nghiệp, đó là một chế độ riêng với Luật Tiếp cận thông tin. Bạn nên tra mục công bố thông tin trên trang của doanh nghiệp và của cơ quan đại diện chủ sở hữu.