Phiếu lý lịch tư pháp không ghi việc bị xử phạt vi phạm hành chính, không ghi việc từng bị tạm giữ, khởi tố hay điều tra mà không bị kết án, và không ghi kỷ luật lao động. Thứ duy nhất làm phát sinh án tích là một bản án hoặc quyết định hình sự có hiệu lực tuyên bạn có tội. Ngoài ra phiếu còn có thể ghi tình trạng thi hành án và việc bị cấm đảm nhiệm chức vụ do doanh nghiệp phá sản.
Câu hỏi "cái này có lên lý lịch không" là một trong những nỗi lo phổ biến nhất của người đi xin việc, xin thị thực hay chuẩn bị thành lập công ty. Nhiều người từng bị lập biên bản giao thông, từng bị mời lên làm việc với công an trong một vụ việc rồi được thả, hoặc từng bị đình chỉ học khi còn trẻ, và sợ những chuyện đó đi theo mình. Bài này tách bạch từng trường hợp, đồng thời nói rõ những chỗ cần hỏi luật sư vì phụ thuộc chi tiết hồ sơ.
Nguyên tắc gốc: chỉ bản án hình sự có hiệu lực mới tạo ra án tích
Luật Lý lịch tư pháp định nghĩa lý lịch tư pháp là lý lịch về án tích của người bị kết án bằng bản án, quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật, kèm tình trạng thi hành án và việc cấm đảm nhiệm chức vụ do phá sản. Vì vậy câu hỏi đầu tiên với bất kỳ sự việc nào là: đã có toà án nào tuyên bạn có tội bằng một bản án hình sự chưa, và bản án đó đã có hiệu lực chưa.
Nếu câu trả lời là chưa, thì dù sự việc nghiêm trọng tới đâu trong mắt bạn, nó không phải là án tích và không thuộc phạm vi phiếu lý lịch tư pháp. Nguyên tắc suy đoán vô tội trong tố tụng hình sự cũng đi cùng hướng đó: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực.
Điều này không có nghĩa là các sự việc khác không được lưu ở đâu cả. Xử phạt hành chính có cơ sở dữ liệu riêng về xử lý vi phạm hành chính, hồ sơ vụ án hình sự được lưu ở cơ quan tố tụng, kỷ luật lao động nằm trong hồ sơ nhân sự của nơi làm việc. Chúng chỉ không đi vào phiếu lý lịch tư pháp, và người khác không thể dùng phiếu lý lịch tư pháp để biết các thông tin đó.
Bảng tra nhanh: sự việc nào có trên phiếu lý lịch tư pháp
Bảng dưới tóm tắt các tình huống hay được hỏi. Cột cuối là lưu ý thực tế; trường hợp của bạn có chi tiết đặc biệt thì nên đọc bản án, quyết định gốc hoặc hỏi người làm nghề.
| Sự việc | Có trên phiếu không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bị phạt tiền vi phạm giao thông, trật tự, kinh doanh | Không | Đây là xử phạt hành chính, lưu ở hệ thống khác |
| Bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính như đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, giáo dục tại xã | Không | Biện pháp hành chính, không phải hình phạt |
| Bị tạm giữ, tạm giam, bị khởi tố nhưng sau đó đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án | Không | Không có bản án kết tội nên không phát sinh án tích |
| Được miễn trách nhiệm hình sự | Không | Không bị kết án; giữ văn bản đình chỉ để giải thích khi cần |
| Bị kết án nhưng hưởng án treo | Có | Án treo vẫn là bị kết án; phiếu ghi án tích và tình trạng thử thách |
| Bị kết án phạt tiền, cải tạo không giam giữ | Có | Vẫn là án tích cho tới khi được xoá |
| Án tích đã được xoá | Phiếu số 1: không; phiếu số 2: có | Phiếu số 2 ghi cả án tích đã xoá |
| Kỷ luật lao động, buộc thôi việc ở cơ quan | Không | Hồ sơ nhân sự, không phải dữ liệu lý lịch tư pháp |
Hai dòng hay bị hiểu sai nhất là án treo và án đã xoá. Nhiều người nghĩ án treo là "không phải đi tù nên không có tiền án". Thực tế án treo là một biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, nên người hưởng án treo vẫn là người bị kết án và có án tích. Còn án đã xoá thì tuỳ phiếu: phiếu số 1 không ghi, phiếu số 2 vẫn ghi.
Vi phạm hành chính: lưu ở đâu và có ảnh hưởng gì
Khi bạn bị lập biên bản và ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính, thông tin đó được ghi vào cơ sở dữ liệu quốc gia về xử lý vi phạm hành chính và hệ thống nghiệp vụ của cơ quan đã xử phạt. Nó dùng để xác định tái phạm hành chính, để theo dõi việc nộp phạt, và trong một số trường hợp để xem xét tình tiết khi bạn tiếp tục vi phạm.
Thông tin xử phạt hành chính không nằm trên phiếu lý lịch tư pháp. Nếu một nhà tuyển dụng nói rằng phiếu của bạn "sẽ hiện việc bạn bị phạt nồng độ cồn năm ngoái", đó là hiểu sai. Ngược lại, bạn cũng không nên dùng phiếu ghi "không có án tích" để khẳng định mình chưa từng vi phạm gì: tờ phiếu chỉ nói về án hình sự.
Có một điểm giao giữa hai mảng: một số tội danh trong Bộ luật Hình sự có dấu hiệu "đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm". Khi đó, lần xử phạt hành chính trước là một yếu tố để cấu thành tội ở lần sau. Nhưng ngay cả trong trường hợp này, thứ lên phiếu lý lịch tư pháp vẫn là bản án của lần sau, không phải quyết định xử phạt của lần trước.
Từng bị tạm giữ, điều tra, khởi tố: khi nào yên tâm, khi nào cần giữ giấy tờ
Bị mời làm việc, lấy lời khai với tư cách người làm chứng hay người liên quan. Đây không phải bị buộc tội. Không có gì để ghi vào lý lịch tư pháp.
Bị tạm giữ rồi được trả tự do, không bị khởi tố. Không có bản án nên không có án tích. Nếu bạn lo lắng cho các thủ tục sau này, hãy giữ lại giấy tờ được trả khi ra về.
Bị khởi tố bị can rồi được đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án. Không bị kết án nên phiếu không ghi. Tuy vậy hãy lưu quyết định đình chỉ: một số thủ tục ngoài lý lịch tư pháp, như hồ sơ xin thị thực của vài nước, có thể hỏi bạn đã từng bị bắt hay bị buộc tội chưa, và văn bản đình chỉ là thứ giúp bạn trả lời trung thực mà có căn cứ.
Đang bị điều tra, truy tố, chưa xét xử. Phiếu lý lịch tư pháp chưa ghi vì chưa có bản án. Nhưng một số luật chuyên ngành có quy định riêng cho người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, ví dụ hạn chế thành lập, quản lý doanh nghiệp. Hạn chế đó đến từ luật chuyên ngành, không đến từ tờ phiếu.
Bị toà tuyên vô tội, hoặc bản án bị huỷ. Không có án tích. Trường hợp bản án đã từng được ghi rồi mới bị huỷ, hãy đề nghị cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu cập nhật kèm bản sao quyết định liên quan.
Người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi: một số trường hợp được coi là không có án tích
Bộ luật Hình sự có chế định riêng cho người dưới 18 tuổi phạm tội, theo hướng ưu tiên giáo dục và tái hoà nhập. Trong đó có quy định một số trường hợp người dưới 18 tuổi bị kết án được coi là không có án tích, ví dụ người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi khi phạm tội, người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý, và người bị áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Đây là chỗ phụ thuộc rất nhiều vào chi tiết: tuổi tính vào thời điểm phạm tội, phân loại tội phạm theo khung hình phạt, văn bản sửa đổi Bộ luật Hình sự đang áp dụng. Nếu bạn hoặc con bạn rơi vào trường hợp này, hãy đọc kỹ bản án và đối chiếu bản hợp nhất Bộ luật Hình sự hiện hành, hoặc hỏi luật sư, thay vì tự kết luận từ một bài viết.
Cũng cần phân biệt: "được coi là không có án tích" là hệ quả pháp lý về án tích, còn hồ sơ vụ án vẫn tồn tại ở cơ quan tố tụng. Phiếu lý lịch tư pháp là thứ thể hiện hệ quả đó ra bên ngoài.
Những thứ khác người ta hay tưởng là "lên lý lịch"
Ngoài các tình huống hình sự và hành chính, có vài loại thông tin thường bị gán nhầm cho lý lịch tư pháp. Chúng đều nằm ở hệ thống khác, với quy tắc tra cứu khác.
- Nợ xấu ngân hàng: nằm ở hệ thống thông tin tín dụng, không liên quan tới lý lịch tư pháp.
- Bị kiện dân sự, thua kiện đòi nợ, tranh chấp đất đai: là bản án dân sự, không phải án tích.
- Ly hôn, tranh chấp nuôi con: là việc hôn nhân gia đình, không lên phiếu.
- Đang phải thi hành án dân sự (trả nợ theo bản án dân sự): được theo dõi ở cơ quan thi hành án dân sự, không phải án tích.
- Bị tạm hoãn xuất cảnh vì nợ thuế hay vì đang có nghĩa vụ thi hành án: là biện pháp hành chính hoặc tố tụng riêng, không ghi trên phiếu lý lịch tư pháp.
- Kỷ luật đảng, kỷ luật công chức, kỷ luật học sinh sinh viên: thuộc hồ sơ của tổ chức quản lý.
Nếu một bên yêu cầu bạn chứng minh không có những vấn đề này, phiếu lý lịch tư pháp không phải công cụ phù hợp. Hãy hỏi họ thật sự cần biết điều gì và giấy tờ nào đúng cho điều đó; nhiều trường hợp chính họ cũng đang dùng nhầm khái niệm.
Khi tờ khai hỏi "bạn đã từng bị kết án chưa": trả lời đúng phạm vi câu hỏi
Nhiều mẫu tờ khai, nhất là hồ sơ xin thị thực, hồ sơ dự tuyển hay hồ sơ đối tác nước ngoài, không đòi phiếu mà hỏi thẳng một câu. Cách an toàn là đọc thật kỹ câu hỏi đang hỏi điều gì: "đã từng bị kết án" khác "đã từng bị bắt", khác "đã từng bị điều tra", khác "có án tích chưa được xoá". Mỗi câu có phạm vi riêng, và câu trả lời trung thực là câu trả lời đúng với phạm vi đó.
Ví dụ giả định: một người từng bị khởi tố, sau đó vụ án bị đình chỉ. Với câu hỏi "đã từng bị kết án chưa", câu trả lời là chưa. Với câu hỏi "đã từng bị bắt hoặc bị buộc tội chưa" của một số mẫu đơn nước ngoài, câu trả lời có thể là có, kèm giải thích và bản dịch quyết định đình chỉ. Trả lời "không" cho mọi câu hỏi vì nghĩ "phiếu sạch rồi" là cách tự đẩy mình vào rủi ro khai sai.
Với câu hỏi mơ hồ, bạn có quyền hỏi lại bên yêu cầu họ cần biết điều gì. Nếu hồ sơ quan trọng như định cư, nhận quốc tịch hay vị trí nhạy cảm, hãy nhờ luật sư đọc giúp câu hỏi và giấy tờ gốc trước khi điền.
Câu hỏi thường gặp
Bị phạt nồng độ cồn có ảnh hưởng tới phiếu lý lịch tư pháp không?
Không. Phạt nồng độ cồn khi điều khiển phương tiện là xử phạt vi phạm hành chính, không phải án tích. Thông tin này lưu ở hệ thống xử lý vi phạm hành chính và hệ thống của lực lượng xử phạt, không xuất hiện trên phiếu lý lịch tư pháp.
Từng bị tạm giữ vài ngày rồi được thả thì phiếu có ghi không?
Không, nếu sau đó bạn không bị kết án bằng một bản án hình sự có hiệu lực. Tạm giữ là biện pháp ngăn chặn trong tố tụng, không phải hình phạt. Bạn nên giữ lại giấy tờ được trả khi ra về để giải thích cho các thủ tục khác nếu cần.
Án treo có bị coi là có tiền án không?
Có. Người hưởng án treo là người bị kết án, nên có án tích và phiếu lý lịch tư pháp ghi bản án cùng tình trạng chấp hành. Sau khi hết thời gian thử thách và đủ điều kiện, án tích được xoá theo quy định; khi đó phiếu số 1 không còn ghi.
Vụ án đã đình chỉ có bị lưu lại ở đâu không?
Hồ sơ vụ án vẫn được lưu tại cơ quan tiến hành tố tụng theo chế độ lưu trữ, nhưng vì không có bản án kết tội nên không phát sinh án tích và phiếu lý lịch tư pháp không ghi. Hãy giữ quyết định đình chỉ để dùng khi có thủ tục hỏi về lịch sử tố tụng.
Phiếu ghi "không có án tích" có chứng minh mình chưa từng vi phạm pháp luật không?
Không. Phiếu chỉ cho biết bạn không có án tích chưa được xoá theo dữ liệu tại thời điểm cấp, với phiếu số 1. Nó không nói gì về vi phạm hành chính, tranh chấp dân sự hay kỷ luật. Đừng dùng nó để khẳng định điều vượt quá phạm vi đó.
Người chưa đủ 18 tuổi bị kết án thì sau này phiếu có ghi không?
Tuỳ trường hợp. Bộ luật Hình sự quy định một số trường hợp người dưới 18 tuổi bị kết án được coi là không có án tích, tuỳ độ tuổi khi phạm tội và loại tội. Trường hợp cụ thể cần đọc bản án và đối chiếu luật hiện hành, tốt nhất là hỏi luật sư.