Không có quy định nào bắt người thuê nhà, người vay tiền hay đối tác làm ăn phải nộp phiếu lý lịch tư pháp cho bên kia. Đây là giao dịch dân sự: bên này được đề nghị, bên kia được quyền từ chối, và hai bên tự quyết có tiếp tục hay không. Nếu đề nghị, thứ tối đa nên hỏi là phiếu số 1 do chính người đó tự xin, chỉ để xem, không giữ và không lan truyền.
Trên thực tế, ngày càng nhiều chủ nhà cho thuê căn hộ, người cho vay giữa bạn bè hay người góp vốn mở quán muốn "xem lý lịch" của bên kia cho yên tâm. Ở chiều ngược lại, người bị hỏi thấy bị nghi ngờ, hoặc không biết mình có buộc phải đưa không. Bài này giúp cả hai phía biết đề nghị thế nào cho đúng mực, tờ phiếu nói được gì và không nói được gì, và những công cụ nào phù hợp hơn với từng loại giao dịch.
Giao dịch dân sự: đề nghị được, ép buộc thì không
Luật Lý lịch tư pháp không cho chủ nhà, người cho vay hay đối tác quyền tự xin phiếu của người khác. Họ chỉ có thể đề nghị chính người đó tự xin rồi đưa xem. Vì vậy mọi yêu cầu kiểu này đều dựa trên thoả thuận: bạn có quyền đặt điều kiện cho giao dịch của mình, người kia có quyền không đồng ý và tìm nơi khác.
Điều cần tránh là biến đề nghị thành ép buộc bằng cách giữ tiền cọc, giữ giấy tờ tuỳ thân cho tới khi người kia nộp phiếu, hay doạ báo chính quyền. Những cách đó vừa không có căn cứ, vừa có thể khiến người đề nghị gặp rắc rối pháp lý.
Với việc cho thuê nhà, pháp luật về cư trú đã quy định cách để chủ nhà biết người ở trong nhà mình là ai: người thuê phải đăng ký tạm trú hoặc chủ cơ sở phải thông báo lưu trú theo quy định. Đó là thông tin nhân thân, không phải quá khứ hình sự. Muốn biết thêm phần sau thì chỉ có con đường thoả thuận.
Từng loại giao dịch: hỏi phiếu có hợp lý không, nên dùng thêm gì
Bảng dưới là gợi ý thực tế, không phải quy định. Nguyên tắc chung: rủi ro của giao dịch càng gắn với an toàn con người hoặc tài sản lớn, việc đề nghị xem phiếu càng dễ được chấp nhận.
| Giao dịch | Đề nghị xem phiếu | Công cụ nên dùng thay hoặc kèm |
|---|---|---|
| Cho thuê phòng trọ, căn hộ | Thường không cần | Hợp đồng thuê rõ ràng, tiền cọc hợp lý, đăng ký tạm trú, gặp mặt trực tiếp |
| Cho thuê mặt bằng kinh doanh | Ít ý nghĩa | Kiểm thông tin đăng ký kinh doanh của bên thuê, điều khoản bảo đảm thanh toán |
| Cho bạn bè, người quen vay tiền | Ít ý nghĩa | Giấy vay có chữ ký, tài sản bảo đảm nếu số tiền lớn, khả năng trả nợ thực tế |
| Góp vốn mở công ty, người sẽ làm giám đốc | Hợp lý, phiếu số 1 kèm thông tin cấm đảm nhiệm chức vụ | Kiểm lịch sử các doanh nghiệp người đó từng quản lý |
| Nhận người giúp việc, chăm trẻ, chăm người già | Hợp lý | Người giới thiệu đáng tin, thử việc có giám sát, hợp đồng lao động |
| Tìm hiểu trước khi kết hôn | Tuỳ hai người | Trò chuyện thẳng thắn; quen biết gia đình, bạn bè của nhau |
Có thể thấy ở nhiều giao dịch tiền bạc, phiếu lý lịch tư pháp gần như không giúp gì: người chưa từng bị kết án vẫn có thể không trả nợ, còn người từng có án có thể là người làm ăn sòng phẳng. Hợp đồng chặt chẽ bảo vệ bạn tốt hơn một tờ phiếu.
Nếu bạn là người đề nghị: làm sao cho đúng mực
Nói rõ lý do. Người được hỏi dễ chấp nhận hơn khi hiểu vì sao: "căn hộ có trẻ nhỏ ở cùng", "anh sẽ là người ký séc cho công ty". Lý do mơ hồ kiểu "cho chắc" dễ gây khó chịu.
Chỉ đề nghị phiếu số 1. Phiếu số 1 cho biết án tích chưa được xoá. Đòi phiếu số 2 là đòi xem cả những gì luật đã cho người đó khép lại, và chính họ cũng không bắt buộc đưa.
Xem, đừng giữ. Đề nghị được xem bản chính rồi trả lại ngay. Nếu cần lưu, chỉ ghi lại một dòng "đã xem phiếu, ngày cấp…, không có án tích" và có xác nhận của hai bên.
Áp dụng như nhau. Nếu bạn cho thuê nhiều phòng hay tuyển nhiều người, hãy đề nghị với mọi người như nhau. Chỉ hỏi riêng một người vì ngoại hình, quê quán hay lời đồn dễ thành đối xử phân biệt.
Ưu tiên điều khoản cam đoan trong hợp đồng. Với giao dịch làm ăn, một điều khoản trong đó mỗi bên cam đoan không có án tích chưa được xoá liên quan tới tội về tài sản, kinh tế, kèm hậu quả nếu cam đoan sai, thường có giá trị hơn việc giữ một bản chụp phiếu. Nó cũng đặt hai bên ngang nhau thay vì chỉ một bên bị hỏi.
Không chia sẻ cho ai khác. Thông tin trên phiếu là dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Kể lại cho hàng xóm, đăng vào nhóm cư dân hay gửi cho bạn bè có thể xâm phạm bí mật đời tư của người khác.
Nếu bạn là người được hỏi: quyền và cách đáp
Bạn có quyền từ chối. Không ai có quyền bắt bạn nộp phiếu cho một giao dịch dân sự. Từ chối có thể khiến giao dịch không thành, nhưng đó là quyết định của hai bên.
Có thể đề nghị cách nhẹ hơn. Ví dụ cho xem phiếu trên ứng dụng tại chỗ, không gửi ảnh; hoặc cam kết bằng văn bản trong hợp đồng rằng mình không có án tích chưa được xoá.
Đưa bản sao có ghi chú mục đích. Nếu phải để lại bản sao, ghi rõ trên đó "chỉ dùng cho việc thuê nhà tại…" để hạn chế bị dùng vào việc khác.
Không đưa phiếu số 2. Nếu bên kia đòi phiếu số 2, bạn có thể giải thích phiếu số 1 là loại dành cho mục đích này và từ chối phần còn lại.
Giữ lại trao đổi. Tin nhắn đề nghị và trả lời giúp bạn có căn cứ nếu sau này thông tin bị dùng sai.
Tờ phiếu nói được gì, không nói được gì
Phiếu số 1 cho biết vào ngày cấp, theo dữ liệu đang có, người đó có án tích chưa được xoá hay không, kèm tình trạng thi hành án. Nó không nói gì về các vụ việc đang điều tra, về vi phạm hành chính, về nợ nần, về những tranh chấp dân sự đang treo, và càng không nói gì về tính cách.
Phiếu cũng chỉ đúng tại thời điểm cấp. Một tờ phiếu cấp từ nhiều tháng trước có thể không phản ánh những bản án có hiệu lực sau đó. Nếu thật sự cần, hãy đề nghị phiếu cấp gần thời điểm giao dịch, nhưng hiểu rằng ngay cả như vậy nó cũng không phải lời bảo đảm.
Ví dụ giả định: một chủ nhà ở Hải Phòng đòi xem phiếu của mọi người thuê và yên tâm với những ai có phiếu "sạch". Sau vài tháng, một người thuê bỏ đi để lại nợ tiền điện nước và hư hỏng đồ đạc. Phiếu không sai, chỉ là nó được dùng để trả lời một câu hỏi mà nó không được thiết kế để trả lời. Điều khoản tiền cọc và biên bản bàn giao mới là thứ bảo vệ chủ nhà trong tình huống này.
Đối tác là người nước ngoài hoặc từng sống lâu ở nước ngoài
Phiếu lý lịch tư pháp của Việt Nam chủ yếu phản ánh các bản án do toà án Việt Nam tuyên. Với một người nước ngoài mới tới Việt Nam vài năm, hay một người Việt sống phần lớn thời gian trưởng thành ở nước khác, tờ phiếu Việt Nam chỉ phủ một phần nhỏ quá khứ của họ. Thông tin về án ở nước ngoài chỉ có trong dữ liệu Việt Nam khi được phía nước ngoài thông báo qua kênh tương trợ tư pháp, và không phải lúc nào cũng có.
Nếu giao dịch đủ lớn để bạn muốn biết, đề nghị hợp lý là giấy chứng nhận lý lịch hoặc giấy xác nhận không có án tích do cơ quan có thẩm quyền của nước họ đã sống cấp, kèm bản dịch. Mỗi nước có tên gọi, nơi cấp và phạm vi thông tin khác nhau, nên đề nghị người đó tự giải thích giấy tờ của nước mình và tự chịu trách nhiệm về tính xác thực.
Với người nước ngoài đang hoặc đã cư trú tại Việt Nam, họ cũng có thể tự xin phiếu lý lịch tư pháp Việt Nam theo thủ tục dành cho người nước ngoài. Hai loại giấy bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Trường hợp nhận người giúp việc, chăm trẻ, chăm người già
Đây là nhóm giao dịch mà việc đề nghị xem phiếu được nhiều người coi là chính đáng, vì người làm sẽ ở cùng người yếu thế trong không gian riêng. Ngay cả khi đó, phiếu chỉ là một lớp trong nhiều lớp kiểm tra.
- Ưu tiên người có người giới thiệu mà bạn biết rõ, và gọi hỏi chính người giới thiệu về thời gian làm việc trước đó.
- Đề nghị phiếu số 1 cấp gần thời điểm nhận việc, xem rồi trả lại; không giữ giấy tờ tuỳ thân của người làm.
- Ký hợp đồng lao động hoặc thoả thuận bằng văn bản về công việc, giờ làm, tiền lương, ngày nghỉ.
- Có thời gian thử việc, trong đó người nhà có mặt nhiều hơn và quan sát cách người làm chăm sóc.
- Nếu dùng camera trong nhà, thông báo rõ cho người làm biết vị trí và mục đích, không đặt ở nơi riêng tư như phòng nghỉ, nhà vệ sinh.
- Nếu dùng qua trung tâm giới thiệu việc làm, hỏi trung tâm đã kiểm những gì và giấy tờ nào bạn được xem.
Cách làm này cân bằng được hai mối quan tâm: sự an toàn của người trong nhà và quyền riêng tư, phẩm giá của người làm. Một người làm tốt sẽ ở lâu hơn khi cảm thấy được tôn trọng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà có quyền bắt người thuê nộp lý lịch tư pháp không?
Không có quy định bắt buộc. Chủ nhà chỉ có thể đề nghị, người thuê có quyền từ chối và hai bên tự quyết có ký hợp đồng hay không. Thông tin nhân thân người thuê được quản lý qua thủ tục đăng ký tạm trú, thông báo lưu trú theo luật cư trú.
Cho bạn vay tiền có nên đòi xem phiếu lý lịch tư pháp không?
Thường ít ý nghĩa. Phiếu không cho biết khả năng trả nợ hay tình trạng nợ nần. Với khoản vay đáng kể, giấy vay rõ ràng, tài sản bảo đảm và hiểu biết về thu nhập của người vay bảo vệ bạn tốt hơn.
Góp vốn mở công ty có nên kiểm lý lịch tư pháp của người sẽ làm giám đốc?
Hợp lý. Có thể đề nghị người đó tự xin phiếu số 1 có kèm thông tin về việc cấm đảm nhiệm chức vụ, thành lập, quản lý doanh nghiệp. Kèm theo đó nên tìm hiểu lịch sử những doanh nghiệp người đó từng quản lý.
Đã cho xem phiếu, chủ nhà kể chuyện án cũ cho hàng xóm thì sao?
Thông tin án tích là dữ liệu cá nhân nhạy cảm và thuộc bí mật đời tư. Bạn có quyền yêu cầu chấm dứt việc lan truyền và yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại. Hãy giữ lại bằng chứng và hỏi luật sư nếu sự việc nghiêm trọng.
Có nên gửi ảnh chụp phiếu lý lịch tư pháp qua tin nhắn cho bên kia không?
Nên hạn chế. Ảnh gửi đi rất dễ bị lưu lại và chuyển tiếp. Cách an toàn hơn là cho xem trực tiếp rồi thôi, hoặc nếu phải gửi thì ghi rõ mục đích trên bản sao và chỉ gửi cho đúng người cần.