Không. Theo Luật Lý lịch tư pháp, phiếu số 2 chỉ được cấp cho cơ quan tiến hành tố tụng để phục vụ điều tra, truy tố, xét xử, và cho chính cá nhân có yêu cầu để người đó biết nội dung lý lịch tư pháp của mình. Người thân, chủ nợ, đối tác hay doanh nghiệp đều không có quyền tự xin phiếu số 2 của người khác, và việc xin phiếu số 2 cũng không được uỷ quyền.
Câu hỏi này thường đến từ những tình huống có thật và đầy lo lắng: một người mẹ muốn biết bạn trai của con gái có tiền án không, một người sắp cho bạn cũ vay tiền, một chủ doanh nghiệp sắp nhận người vào vị trí giữ quỹ. Mong muốn biết là dễ hiểu. Nhưng phiếu số 2 ghi cả những án tích đã được xoá, tức những điều luật đã cho phép người đó khép lại, nên luật giữ cửa rất chặt. Bài này giải thích vì sao, và những con đường hợp pháp còn lại khi bạn thật sự cần thông tin.
Ai được cấp phiếu số 1, ai được cấp phiếu số 2
Hai loại phiếu khác nhau ở nội dung và ở người được nhận. Bảng dưới tóm tắt theo Luật Lý lịch tư pháp 2009; thủ tục cụ thể và kênh nộp hiện hành bạn xem trên Cổng Dịch vụ công quốc gia.
| Tiêu chí | Phiếu số 1 | Phiếu số 2 |
|---|---|---|
| Ai được cấp | Cá nhân tự yêu cầu; cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị – xã hội yêu cầu để quản lý nhân sự, đăng ký kinh doanh, thành lập và quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã | Cơ quan tiến hành tố tụng; cá nhân tự yêu cầu để biết lý lịch tư pháp của mình |
| Án tích đã xoá | Không ghi | Có ghi |
| Cấm đảm nhiệm chức vụ do phá sản | Chỉ ghi khi có yêu cầu | Có ghi |
| Uỷ quyền cho người khác làm thủ tục | Được, theo điều kiện về uỷ quyền | Không được |
| Mục đích điển hình | Nộp hồ sơ xin việc, thành lập doanh nghiệp, một số giấy phép | Phục vụ tố tụng; cá nhân tự biết dữ liệu, một số hồ sơ nước ngoài đòi bản đầy đủ |
Đọc bảng sẽ thấy logic của luật: thông tin đầy đủ nhất chỉ đi tới hai nơi, là cơ quan đang giải quyết vụ án hình sự và chính người trong cuộc. Mọi bên khác, kể cả cơ quan nhà nước khi tuyển người, chỉ được tiếp cận phiếu số 1, vốn không ghi án tích đã xoá.
Vì sao luật không cho người khác xin phiếu số 2
Phiếu số 2 là bản ghi đầy đủ quá khứ hình sự của một người, kể cả những bản án đã được xoá. Bộ luật Hình sự quy định người được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Nếu ai cũng xin được phiếu số 2 của người khác, chế định xoá án tích sẽ mất ý nghĩa: người đã chấp hành xong, đã qua thời gian thử thách, vẫn bị quá khứ bám theo trong mọi giao dịch.
Ngoài ra, thông tin liên quan tới tội phạm và hành vi phạm tội do cơ quan thực thi pháp luật thu thập được các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân xếp vào nhóm dữ liệu cần bảo vệ đặc biệt. Bộ luật Dân sự cũng bảo vệ quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân. Từ cả ba phía, việc người khác chủ động lấy thông tin án tích của một cá nhân đều phải có căn cứ luật định hoặc có sự đồng ý của chính người đó.
Đổi lại, luật không cấm người trong cuộc tự cho bạn biết. Một người có thể xin phiếu của chính mình rồi đưa bạn xem, nếu họ muốn. Đó là con đường hợp pháp và minh bạch nhất, và cũng là phép thử về thiện chí trong một mối quan hệ làm ăn hay cho vay.
Những trường hợp người ta hay hỏi và câu trả lời
Vợ hoặc chồng muốn xem phiếu số 2 của người kia. Không xin thay được. Quan hệ hôn nhân không phải căn cứ để tiếp cận phiếu số 2. Nếu đang có tranh chấp ly hôn, nuôi con và thông tin này liên quan, đường đi là đề nghị toà án đang giải quyết vụ việc xem xét, thu thập chứng cứ theo thủ tục tố tụng.
Cha mẹ muốn biết người yêu của con có tiền án không. Không có con đường hành chính nào cho việc này. Cách hợp pháp là nói chuyện thẳng, đề nghị người đó tự chia sẻ, hoặc tìm hiểu qua những gì họ chủ động cung cấp. Thuê người "tra hộ" là rủi ro pháp lý cho chính bạn.
Chủ nợ muốn biết con nợ có án hay không. Không xin được phiếu. Khi đã có tranh chấp và khởi kiện, toà án và cơ quan thi hành án có công cụ riêng để xác minh nhân thân, tài sản. Trước khi cho vay, hãy coi đây là điều kiện: người vay tự cung cấp những gì bạn cần biết.
Luật sư của một bên trong vụ án hình sự. Luật sư không tự xin phiếu số 2 của bị can, bị cáo. Thông tin lý lịch tư pháp mà cơ quan tố tụng thu thập nằm trong hồ sơ vụ án, và luật sư tiếp cận theo quyền của người bào chữa khi được đọc, ghi chép, sao chụp hồ sơ.
Người được uỷ quyền đi xin hộ phiếu số 2. Không được. Uỷ quyền chỉ áp dụng cho phiếu số 1. Với phiếu số 2, chính người có lý lịch phải tự yêu cầu, qua kênh trực tuyến hoặc trực tiếp theo thủ tục hiện hành.
Uỷ quyền xin phiếu số 1: hiểu đúng để không lạm dụng
Phiếu số 1 cho phép uỷ quyền, và luật có quy định nới lỏng giấy tờ uỷ quyền cho một số quan hệ gia đình gần. Điều này đôi khi bị hiểu thành "người nhà xin được phiếu của nhau". Thực ra người được uỷ quyền chỉ làm thủ tục thay mặt người có lý lịch, cho mục đích của người đó; người yêu cầu về bản chất vẫn là cá nhân có lý lịch.
Nếu bạn dùng tư cách người nhà để xin phiếu của một người mà người đó không biết, không muốn, bạn đang đi ngược ý nghĩa của quy định uỷ quyền. Trường hợp có tranh chấp sau đó, việc lấy phiếu mà không có ý chí của người kia có thể bị coi là xâm phạm bí mật cá nhân. Điều kiện cụ thể về uỷ quyền và giấy tờ chứng minh quan hệ, bạn hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ trước khi làm.
Ở chiều ngược lại, nếu bạn nhờ người thân xin phiếu số 1 giúp mình vì đang bận hay đang ở xa, hãy làm văn bản uỷ quyền rõ ràng, nêu mục đích, để người thân không bị hỏi khó ở quầy và để chính bạn kiểm soát được việc phiếu dùng vào đâu.
Khi bạn thật sự cần biết về quá khứ của một người: con đường hợp pháp
Có những quyết định mà việc biết hay không biết ảnh hưởng thật tới an toàn và tài sản. Thay vì tìm cách lấy dữ liệu sau lưng người khác, hãy đi theo các bước dưới đây.
- Xác định chính xác bạn cần biết điều gì và vì sao: quá khứ hình sự liên quan tới tiền bạc, bạo lực hay một loại tội cụ thể? Câu hỏi càng hẹp càng dễ được trả lời.
- Đề nghị chính người đó tự cung cấp: phiếu số 1 của họ, hoặc lời cam kết bằng văn bản trong hợp đồng. Người có thiện chí thường không từ chối.
- Nếu là quan hệ làm ăn hay cho vay lớn, đưa điều khoản cam đoan và hậu quả khi khai sai vào hợp đồng, thay vì dựa vào một tờ giấy.
- Nếu đã có tranh chấp đưa ra toà, đề nghị toà án xem xét, thu thập chứng cứ theo thủ tục tố tụng thay vì tự đi tìm.
- Nếu bạn nghi ngờ có dấu hiệu tội phạm đang diễn ra, ví dụ lừa đảo, hãy trình báo cơ quan công an thay vì tự điều tra.
Tránh xa mọi lời mời "tra cứu thông tin cá nhân, tiền án tiền sự" trên mạng. Những dịch vụ đó nếu có dữ liệu thật thì là dữ liệu bị lấy trái phép; người mua cũng có thể bị liên đới. Nhiều trường hợp chỉ là lừa đảo lấy tiền đặt cọc.
Hồ sơ nước ngoài đòi phiếu số 2 của người thân: ai phải tự xin
Một tình huống rất hay gặp: bạn bảo lãnh vợ hoặc chồng, cha mẹ sang nước ngoài đoàn tụ, và cơ quan lãnh sự nước sở tại yêu cầu phiếu lý lịch tư pháp số 2 của người được bảo lãnh. Nhiều người nghĩ mình là người đứng hồ sơ nên mình đi xin thay được. Không phải vậy: phiếu số 2 vẫn phải do chính người có lý lịch tự yêu cầu, kể cả khi người đó lớn tuổi, ít dùng điện thoại.
Cách làm thực tế là hỗ trợ người thân tự nộp: giúp họ đăng nhập tài khoản định danh điện tử mức phù hợp, hoặc đưa họ tới nơi tiếp nhận, chuẩn bị sẵn giấy tờ nhân thân và thông tin cần khai. Bạn được ngồi cạnh để giúp đọc, giúp điền, nhưng người ký và người yêu cầu vẫn là họ.
Nếu người thân đang ở nước ngoài, thủ tục xin từ xa có quy định riêng và mất thêm thời gian xác minh. Hãy tính trước khoảng thời gian này vào lịch hồ sơ, vì phiếu thường chỉ được nước nhận chấp nhận khi cấp trong một khoảng thời gian gần do họ tự đặt ra. Khi nhận phiếu, kiểm ngay họ tên, ngày sinh, nơi sinh khớp với hộ chiếu trước khi đem đi dịch và hợp pháp hoá.
Nếu ai đó đã có phiếu số 2 của bạn mà bạn không đưa
Có trường hợp một người phát hiện bản chụp phiếu lý lịch tư pháp số 2 của mình nằm trong tay người khác, ví dụ trong hồ sơ của một bên tranh chấp, hay được gửi qua nhóm chat. Trước hết, hãy xác định nguồn: phiếu đó do chính bạn từng nộp cho ai, và ai có thể đã sao chép. Phiếu số 2 có nhiều khả năng bắt nguồn từ một bản bạn từng tự xin rồi giao đi, chứ không phải được cấp trực tiếp cho người kia.
Sau đó, giữ lại bằng chứng về việc thông tin bị chia sẻ: ảnh chụp tin nhắn có thời gian, tên người gửi. Nếu việc chia sẻ gây ảnh hưởng tới danh dự, việc làm của bạn, bạn có quyền yêu cầu chấm dứt, gỡ bỏ và yêu cầu bồi thường theo quy định về bảo vệ đời sống riêng tư và dữ liệu cá nhân. Trường hợp này có tranh chấp thật, nên hỏi luật sư để chọn con đường phù hợp.
Để giảm rủi ro ngay từ đầu, khi phải nộp phiếu số 2 cho một bên nào đó, hãy ghi lại bạn đã giao cho ai, ngày nào, cho việc gì. Nếu được, nộp bản sao có ghi chú mục đích thay vì bản chính. Những ghi chép nhỏ này giúp bạn lần lại nguồn rò rỉ khi có chuyện, và là căn cứ khi yêu cầu bên nhận chịu trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Vợ có xin được phiếu lý lịch tư pháp số 2 của chồng không?
Không. Phiếu số 2 chỉ cấp cho cơ quan tiến hành tố tụng và cho chính người có lý lịch tư pháp. Quan hệ vợ chồng không phải căn cứ để xin. Nếu đang có vụ việc tại toà, có thể đề nghị toà xem xét, thu thập chứng cứ theo thủ tục.
Có uỷ quyền cho người khác xin phiếu số 2 được không?
Không. Theo Luật Lý lịch tư pháp, việc yêu cầu cấp phiếu số 2 không được uỷ quyền; người có lý lịch phải tự yêu cầu. Uỷ quyền chỉ áp dụng cho phiếu số 1, với điều kiện về văn bản uỷ quyền theo quy định.
Doanh nghiệp có tự xin được phiếu của ứng viên không?
Không. Doanh nghiệp không nằm trong nhóm cơ quan, tổ chức được tự yêu cầu cấp phiếu cho người khác. Nếu công việc cần, doanh nghiệp đề nghị ứng viên tự xin phiếu số 1 và nộp, đồng thời giải thích mục đích sử dụng.
Thuê dịch vụ tra tiền án tiền sự của một người có hợp pháp không?
Không. Dữ liệu án tích chỉ được cung cấp theo thủ tục luật định. Dịch vụ bán thông tin này, nếu có dữ liệu thật, thì dữ liệu đó bị thu thập trái phép, và người mua có thể bị liên đới trách nhiệm. Nhiều dịch vụ kiểu này còn là lừa đảo.
Luật sư bào chữa có xem được lý lịch tư pháp của thân chủ không?
Luật sư tiếp cận thông tin lý lịch tư pháp mà cơ quan tố tụng đã thu thập trong hồ sơ vụ án, theo quyền đọc, ghi chép, sao chụp hồ sơ của người bào chữa. Ngoài vụ án, thân chủ có thể tự xin phiếu số 2 của mình rồi đưa cho luật sư.