Khi tài sản của bạn bị phong toả, kê biên hoặc tạm giữ trong vụ án hình sự mà người bị buộc tội là người thân, bạn có thể tham gia tố tụng với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, được thông báo, được đưa tài liệu và được khiếu nại các quyết định ảnh hưởng tới tài sản của mình. Nơi hỏi thông tin là cơ quan đang tiến hành tố tụng ở giai đoạn hiện tại: cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án.
Bài này viết cho người không phải là bị can, bị cáo: vợ hoặc chồng, cha mẹ, anh chị em, người đồng sở hữu, người đã mua tài sản từ trước. Bài giúp bạn biết hỏi ai, hỏi gì, và chứng minh phần tài sản của mình. Bài không bàn về tội danh, không nhận định về bất kỳ vụ án cụ thể nào đang được giải quyết.
Vụ án hình sự có những giới hạn riêng về thông tin, vì yêu cầu điều tra. Gần như mọi bước dưới đây đều nên có luật sư đồng hành, nhất là khi tài sản có giá trị lớn.
Vì sao tài sản của người nhà có thể bị áp dụng biện pháp
Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp như kê biên tài sản, phong toả tài khoản, tạm giữ đồ vật, tài liệu, nhằm bảo đảm cho việc phạt tiền, tịch thu tài sản hoặc bồi thường thiệt hại sau này, hoặc vì tài sản có liên quan tới hành vi bị điều tra. Biện pháp hướng vào tài sản của người bị buộc tội, nhưng trong thực tế tài sản gia đình thường không tách bạch.
Nhà đất đứng tên chung vợ chồng, tài khoản đứng tên người bị buộc tội nhưng chứa tiền của cả nhà, chiếc xe đứng tên bị can nhưng thực tế là của người khác đã mua. Ở những trường hợp đó, biện pháp áp lên cả tài sản, và phần của người không liên quan bị ảnh hưởng theo.
Ngoài ra, tài sản đứng tên người khác cũng có thể bị áp dụng nếu cơ quan có căn cứ cho rằng nó có nguồn gốc từ hành vi phạm tội, hoặc người bị buộc tội là chủ thực sự. Trong trường hợp này, người đứng tên càng cần chủ động chứng minh nguồn gốc tài sản của mình. Im lặng chờ đợi thường bị hiểu là không có gì để trình bày, trong khi lên tiếng đúng lúc, bằng giấy tờ, là cách duy nhất để quyền lợi của bạn được đặt lên bàn xem xét.
Hỏi ai, ở giai đoạn nào
Vụ án hình sự đi qua nhiều giai đoạn, và cơ quan đang giữ hồ sơ thay đổi theo giai đoạn. Hỏi nhầm cơ quan thường chỉ nhận được câu trả lời "hồ sơ không còn ở đây".
| Giai đoạn | Cơ quan đang giải quyết | Bạn hỏi gì |
|---|---|---|
| Điều tra | Cơ quan điều tra đang thụ lý | Quyết định áp dụng biện pháp với tài sản của bạn, căn cứ, phạm vi; nộp tài liệu chứng minh phần sở hữu |
| Truy tố | Viện kiểm sát | Tình trạng biện pháp, đề nghị huỷ bỏ hoặc trả lại tài sản không liên quan |
| Xét xử sơ thẩm, phúc thẩm | Toà án đang thụ lý | Đề nghị được tham gia với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; trình bày yêu cầu về tài sản |
| Sau khi có bản án | Cơ quan thi hành án | Thi hành phần quyết định về tài sản, xác định phần sở hữu khi xử lý tài sản chung |
Biết giai đoạn hiện tại là việc đầu tiên. Nếu người thân đã có luật sư bào chữa, luật sư đó thường nắm rõ hồ sơ đang ở đâu. Lưu ý luật sư bào chữa bảo vệ quyền lợi của bị can, bị cáo; khi quyền lợi tài sản của bạn có thể khác với người thân, nên cân nhắc người bảo vệ quyền lợi riêng cho mình.
Văn bản đề nghị nên có những gì
Gửi văn bản tới cơ quan đang giải quyết, nộp trực tiếp hoặc qua bưu chính có báo phát. Nội dung nên gồm:
- Thông tin của bạn: họ tên, số định danh cá nhân, địa chỉ, quan hệ với người bị buộc tội.
- Tài sản bị áp dụng biện pháp: loại tài sản, số thửa hoặc biển số hoặc số tài khoản, người đứng tên.
- Biện pháp bạn biết đã áp dụng: phong toả, kê biên, tạm giữ, ngày bạn biết, qua nguồn nào.
- Phần quyền của bạn với tài sản: đồng sở hữu, tài sản chung vợ chồng, người đã mua, người góp tiền, kèm giấy tờ.
- Đề nghị cụ thể: cho biết căn cứ và phạm vi biện pháp; ghi nhận bạn là người có quyền lợi liên quan; xem xét trả lại hoặc giải toả phần không liên quan.
- Danh sách tài liệu gửi kèm.
Câu chữ nên trung tính, chỉ nói về tài sản và quyền của bạn. Không bình luận về tội danh của người thân, không cam kết thay người thân, không đưa thông tin bạn không chắc chắn.
Chứng minh phần tài sản của mình
Cơ quan tiến hành tố tụng xem xét dựa trên giấy tờ, không dựa trên lời kể. Với nhà đất là tài sản chung vợ chồng, giấy chứng nhận và giấy đăng ký kết hôn cho thấy quan hệ, nhưng phần của mỗi người còn phụ thuộc nguồn gốc. Với tài sản bạn bỏ tiền mua mà người thân đứng tên, cần chứng từ chuyển tiền, hợp đồng, xác nhận của bên bán.
Với tài khoản, sao kê cho thấy dòng tiền vào từ đâu: lương của bạn, tiền bán tài sản riêng, tiền cho vay. Với tài sản đã mua từ người bị buộc tội trước khi vụ án phát sinh, cần hợp đồng, chứng từ thanh toán, và cho thấy giao dịch có thật, giá hợp lý.
Ví dụ giả định: chị Thảo ở Vĩnh Long có căn nhà đứng tên chung với chồng. Chồng bị khởi tố, căn nhà bị kê biên. Chị nộp hồ sơ cho thấy phần lớn tiền mua nhà đến từ việc bán mảnh đất chị được cha mẹ cho riêng trước khi cưới. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét yêu cầu xác định phần sở hữu của chị; kết quả phụ thuộc chứng cứ và quy định, nhưng nếu chị không lên tiếng thì phần đó gần như chắc chắn bị tính chung.
Giấy tờ càng cũ càng khó tìm, nên bắt đầu gom sớm: hợp đồng mua bán cũ, sổ tiết kiệm đã tất toán, giấy cho tặng, xác nhận của người làm chứng. Sắp xếp theo thứ tự thời gian, đánh số, lập một bảng tóm tắt dòng tiền để người đọc hồ sơ thấy ngay câu chuyện.
Thông tin nào bạn khó được biết, và vì sao
Người thân thường muốn biết mọi thứ: người nhà bị buộc tội gì, chứng cứ ra sao, bao giờ xét xử. Phần lớn những thông tin đó thuộc về vụ án và về quyền của bị can, bị cáo; trong giai đoạn điều tra, nhiều thông tin còn được giữ kín để không ảnh hưởng tới việc điều tra. Người có quyền lợi liên quan được tiếp cận phần dính tới quyền lợi của mình, không phải toàn bộ hồ sơ.
Vì vậy, khi viết đề nghị, hãy giới hạn câu hỏi vào tài sản: tài sản nào bị áp dụng, theo quyết định nào, phạm vi đến đâu, điều kiện để xem xét trả lại. Câu hỏi càng đúng phạm vi, khả năng được trả lời càng cao. Câu hỏi về diễn biến vụ án nên để luật sư bào chữa của người thân trao đổi với cơ quan tiến hành tố tụng.
Cũng cần hiểu rằng câu trả lời có khi đến chậm, hoặc chỉ là xác nhận đã nhận tài liệu. Đó không hẳn là từ chối; trong tố tụng hình sự, nhiều quyết định về tài sản chỉ được đưa ra khi vụ án đi tới một giai đoạn nhất định. Giữ bằng chứng đã gửi và tiếp tục theo dõi qua từng giai đoạn.
Quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án
Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ. Khi được xác định là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, bạn được cơ quan tiến hành tố tụng giải thích quyền của mình.
Được đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu. Đây là con đường chính để chứng minh phần tài sản.
Được đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng trong trường hợp luật định. Áp dụng khi có căn cứ cho rằng người đó không vô tư.
Được tham gia phiên toà, trình bày về phần liên quan. Ở giai đoạn xét xử, bạn được triệu tập và trình bày yêu cầu về tài sản.
Được khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng. Mỗi loại quyết định có thời hạn khiếu nại; luật sư sẽ giúp bạn không lỡ hạn.
Được kháng cáo phần bản án liên quan tới quyền lợi của mình. Nếu bản án quyết định về tài sản theo hướng bạn không đồng ý.
Những điều không nên làm
Không chuyển nhượng, cầm cố, cho thuê tài sản đang bị áp dụng biện pháp; không rút tiền từ tài khoản khác của người bị buộc tội để "cất giúp". Những hành vi đó có thể bị coi là cản trở hoặc tẩu tán, và đẩy chính bạn vào rắc rối pháp lý.
Không tìm cách hỏi thông tin qua quen biết, không nhờ người hứa "lo cho được trả tài sản". Thông tin vụ án hình sự chỉ được cung cấp theo đúng thủ tục, và lời hứa kiểu đó thường là lừa đảo hoặc dẫn tới hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.
Đây là tình huống mà luật sư không phải là một lựa chọn thêm, mà gần như là điều kiện để bảo vệ quyền lợi. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu bước đầu, rồi chọn luật sư đồng hành suốt vụ việc. Hãy hỏi rõ luật sư bảo vệ quyền lợi của ai, để tránh xung đột giữa quyền lợi của bạn và của người thân.
Câu hỏi thường gặp
Vợ hoặc chồng của bị can có tự động là người có quyền lợi liên quan không?
Không tự động. Một người trở thành người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan khi vụ án liên quan tới quyền lợi, nghĩa vụ của họ, ví dụ tài sản chung bị kê biên. Bạn nên chủ động gửi văn bản trình bày và đề nghị được tham gia với tư cách đó.
Có được xem hồ sơ vụ án để biết vì sao tài sản bị kê biên không?
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền được tiếp cận tài liệu liên quan tới phần quyền lợi của mình theo quy định và ở giai đoạn phù hợp. Phạm vi cụ thể do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định; luật sư của bạn sẽ thực hiện việc này hiệu quả hơn.
Tài sản bị tạm giữ không liên quan vụ án thì bao giờ được trả?
Pháp luật tố tụng hình sự có quy định trả lại tài sản cho chủ sở hữu hợp pháp khi xét thấy không cần thiết giữ lại và không ảnh hưởng tới việc giải quyết vụ án. Bạn nên gửi đề nghị kèm giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tới cơ quan đang thụ lý.
Ngân hàng phong toả tài khoản đứng tên chung thì người còn lại làm gì?
Hỏi ngân hàng tên cơ quan yêu cầu và số văn bản, rồi gửi đề nghị tới cơ quan đó, kèm sao kê và giấy tờ chứng minh nguồn tiền của mình. Đề nghị xác định và giải toả phần không liên quan tới vụ án.
Có nên ký giấy cam kết dùng tài sản của mình để khắc phục hậu quả thay người thân không?
Đó là quyết định lớn về tài sản của chính bạn và có hệ quả pháp lý. Trước khi ký, hãy hiểu rõ cam kết đó dùng vào việc gì, có điều kiện gì, và hỏi ý kiến luật sư. Đừng ký dưới áp lực hay vì được hứa hẹn kết quả.