Máy móc, xe cộ đang được một doanh nghiệp sử dụng có thể chưa thuộc sở hữu của doanh nghiệp đó: nếu đang thuê tài chính, chủ sở hữu là công ty cho thuê; nếu mua theo phương thức trả chậm có bảo lưu quyền sở hữu, quyền sở hữu vẫn ở bên bán cho tới khi trả đủ. Cả hai loại quan hệ này đều có thể được ghi trên hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm bằng động sản. Tra trước khi mua lại là cách nhanh nhất để biết người bán có thực sự là chủ hay không.
Bài viết từ phía người mua lại máy móc, thiết bị, xe chuyên dùng đã qua sử dụng, hoặc người nhận các tài sản đó làm vốn góp, làm bảo đảm. Khác với thế chấp, nơi người bán vẫn là chủ và chỉ cần giải chấp, ở đây người bán có thể hoàn toàn không có quyền bán.
Người đang dùng máy chưa chắc là chủ máy
Doanh nghiệp sản xuất nhỏ hay dùng thuê tài chính để có máy mà không phải bỏ ra một khoản lớn ngay. Công ty cho thuê tài chính mua máy theo yêu cầu của doanh nghiệp, rồi cho doanh nghiệp thuê trong nhiều năm; hết hạn, doanh nghiệp thường được quyền mua lại với giá còn lại. Suốt thời gian thuê, máy đặt ở xưởng của doanh nghiệp, mang hoá đơn và catalogue như máy của mình, nhưng quyền sở hữu thuộc công ty cho thuê.
Bảo lưu quyền sở hữu cũng tạo ra tình trạng tương tự. Một nhà cung cấp bán dây chuyền cho xưởng, cho trả dần trong hai năm, và thoả thuận rằng quyền sở hữu chỉ chuyển khi xưởng trả đủ tiền. Trong hai năm đó, xưởng dùng máy nhưng chưa phải chủ.
Khi xưởng gặp khó khăn và rao bán bớt máy, người mua lại nhìn từ bên ngoài không phân biệt được máy nào là của xưởng, máy nào đang thuê hay chưa trả đủ. Hoá đơn ban đầu có thể ghi tên công ty cho thuê tài chính hoặc nhà cung cấp, nhưng người bán thường chỉ đưa bản chụp, hoặc không đưa. Đây là chỗ hệ thống đăng ký giúp được.
Thế chấp, thuê tài chính, bảo lưu quyền sở hữu: khác gì với người mua lại
Ba quan hệ này trông giống nhau từ xa: một bên tài chính đứng sau tài sản. Với người mua lại, khác biệt nằm ở chỗ ai đang là chủ và cần ai đồng ý.
| Thế chấp | Thuê tài chính | Bảo lưu quyền sở hữu | |
|---|---|---|---|
| Ai là chủ sở hữu | Người đang dùng (bên thế chấp) | Công ty cho thuê tài chính | Bên bán, cho tới khi trả đủ |
| Người đang dùng có quyền bán không | Cần bên nhận thế chấp đồng ý, trừ hàng hoá luân chuyển | Không, vì không phải chủ | Không, cho tới khi quyền sở hữu chuyển |
| Đường làm sạch | Tất toán, giải chấp, xoá đăng ký | Kết thúc hợp đồng thuê, bên thuê mua lại rồi mới bán | Trả đủ tiền, xoá đăng ký bảo lưu |
| Người cần ký xác nhận | Bên nhận thế chấp | Công ty cho thuê tài chính | Bên bán ban đầu |
| Rủi ro nếu bỏ qua | Bị truy đòi tài sản | Chủ sở hữu thật đòi lại máy | Bên bán ban đầu đòi lại máy |
Cột giữa và cột phải đáng sợ hơn cột trái với người mua, vì vấn đề không còn là gánh nặng trên tài sản mà là người bán không có quyền bán. Mua máy từ người không phải chủ, bạn đứng trước nguy cơ mất máy mà chỉ còn quyền đòi tiền người bán.
Bảo lưu quyền sở hữu: chỉ đăng ký mới có hiệu lực với người ngoài
Bộ luật Dân sự 2015 xếp bảo lưu quyền sở hữu vào danh sách các biện pháp bảo đảm, yêu cầu lập thành văn bản và quy định hiệu lực đối kháng với người thứ ba phát sinh từ thời điểm đăng ký. Nói cách khác, một nhà cung cấp chỉ ghi điều khoản bảo lưu trong hợp đồng mà không đăng ký vẫn ràng buộc được người mua trực tiếp, nhưng khó đem điều khoản đó ra đối chọi với người mua lại ngay tình hay với các chủ nợ khác.
Với người định mua lại, điều này có hai mặt. Mặt tốt: nếu nhà cung cấp làm đúng, bạn tra hệ thống là thấy. Mặt cần cẩn thận: không thấy trên hệ thống không có nghĩa là không có thoả thuận bảo lưu, chỉ có nghĩa là nó chưa được đăng ký, và tranh chấp vẫn có thể phát sinh dù vị thế của bạn mạnh hơn.
Với thuê tài chính, quyền sở hữu của công ty cho thuê không phụ thuộc vào việc đăng ký như với bảo lưu, vì họ là chủ ngay từ đầu. Tuy vậy, theo quy định hiện hành, hợp đồng cho thuê tài chính cũng thuộc nhóm có thể đăng ký trên hệ thống, và các công ty cho thuê tài chính thường đăng ký để người ngoài biết. Danh mục cụ thể các loại hợp đồng được tiếp nhận đăng ký, bạn đối chiếu văn bản hiện hành về đăng ký biện pháp bảo đảm.
Tra trước khi mua lại máy móc, xe chuyên dùng
Trình tự dưới đây giúp phát hiện cả ba loại quan hệ trong một lần làm:
- Ghi lại định danh của tài sản: số khung với xe, số máy, số sê ri, nhãn hiệu, đời máy với thiết bị. Chụp ảnh nhãn kim loại trên thân máy cho chính bạn giữ.
- Xác định mọi người từng đứng tên: người bán hiện tại, và nếu người bán nói mua lại từ nơi khác, cả người đó.
- Xin văn bản cung cấp thông tin theo số khung với phương tiện, theo tên và mã số của người bán với máy móc; yêu cầu cả lịch sử.
- Đọc loại đăng ký: thế chấp, hợp đồng cho thuê tài chính hay bảo lưu quyền sở hữu; ai là bên còn lại.
- Đối chiếu mô tả với tài sản thật: số máy, số sê ri trên văn bản có trùng với máy bạn định mua không.
- Yêu cầu giấy tờ gốc: hoá đơn mua gốc mang tên người bán, biên bản kết thúc hợp đồng thuê và chuyển quyền sở hữu nếu từng thuê tài chính, xác nhận đã trả đủ nếu từng mua trả chậm.
Nếu người bán từng thuê tài chính và đã mua lại máy khi hết hạn, họ phải có biên bản hoặc văn bản chuyển quyền sở hữu từ công ty cho thuê. Thiếu tờ này, bạn chưa nên trả tiền dù người bán khẳng định đã xong.
Khi kết quả hiện tên một công ty cho thuê tài chính
Đừng mặc cả với người bán trước. Liên hệ công ty cho thuê tài chính, qua người bán hoặc trực tiếp bằng văn bản, để hỏi hợp đồng thuê còn hiệu lực hay đã kết thúc, bên thuê đã mua lại máy chưa.
Nếu hợp đồng thuê còn hiệu lực. Người bán không có quyền bán. Đường hợp lệ là bên thuê trả nốt và thực hiện quyền mua lại, công ty cho thuê chuyển quyền sở hữu, rồi bên thuê mới bán cho bạn. Có công ty cho thuê chấp nhận thoả thuận ba bên để tiền của bạn đi thẳng vào khoản còn lại.
Nếu hợp đồng đã kết thúc và bên thuê đã mua lại. Yêu cầu văn bản chuyển quyền sở hữu và đề nghị xoá đăng ký trên hệ thống trước khi bạn thanh toán.
Nếu người bán né tránh. Đó là lý do đủ để dừng giao dịch. Một người thật sự đã là chủ không có gì phải ngại đưa văn bản chuyển quyền sở hữu.
Nhận máy làm vốn góp hay làm bảo đảm: cùng một phép kiểm
Rủi ro không chỉ dành cho người mua. Khi một thành viên góp vốn vào công ty bằng máy móc, công ty nhận máy chỉ có ý nghĩa nếu người góp thực sự là chủ. Nếu máy đang thuê tài chính, tài sản góp vốn trên giấy tờ thực chất thuộc người khác; khi công ty cho thuê đến nhận lại máy, phần vốn góp coi như rỗng và các thành viên còn lại gánh hậu quả. Hồ sơ góp vốn bằng tài sản nên kèm văn bản cung cấp thông tin về chính tài sản góp.
Tương tự, khi bạn cho một xưởng vay và nhận máy móc của họ làm bảo đảm, tài sản đang thuê tài chính hoặc còn bảo lưu quyền sở hữu không phải tài sản của bên vay. Hợp đồng thế chấp ký trên tài sản không thuộc về họ không cho bạn quyền gì trước chủ sở hữu thật. Kiểm tra theo trình tự đã nêu trước khi giải ngân, và ghi rõ trong hợp đồng số máy, số sê ri của từng tài sản được đem thế chấp.
Điểm chung của ba tình huống mua, nhận góp vốn, nhận bảo đảm là một câu hỏi: người đưa tài sản cho bạn có phải là chủ không. Hệ thống đăng ký không trả lời trọn câu hỏi đó, nhưng là nơi rẻ và nhanh nhất để thấy những trường hợp rõ ràng là không.
Ví dụ giả định: dàn máy may và hai cái tên lạ trong kết quả
Chị Hạnh mở xưởng may gia công ở Hưng Yên, định mua lại hai mươi máy may công nghiệp của một xưởng đang thu hẹp. Giá mềm, máy còn tốt. Chị xin văn bản cung cấp thông tin theo mã số doanh nghiệp của xưởng bán và thấy hai đăng ký: một hợp đồng cho thuê tài chính với một công ty cho thuê, mô tả mười hai máy may có số sê ri; và một bảo lưu quyền sở hữu của một nhà phân phối máy, mô tả tám máy còn lại.
Như vậy không chiếc nào trong hai mươi máy thực sự thuộc về xưởng bán. Chị Hạnh đề nghị xưởng bán làm việc với hai bên: trả nốt tiền thuê và thực hiện quyền mua lại mười hai máy, trả đủ cho nhà phân phối tám máy kia, rồi xoá hai đăng ký. Hai bên thống nhất một thoả thuận để tiền của chị Hạnh chuyển thẳng cho công ty cho thuê và nhà phân phối, phần dư mới về xưởng bán.
Giao dịch vẫn thành, chậm hơn vài tuần, nhưng chị Hạnh nhận máy cùng giấy tờ sạch. Nếu chị trả tiền ngay theo giá mềm, hai mươi máy có thể bị hai chủ sở hữu thật đến nhận lại.
Câu hỏi thường gặp
Máy đang thuê tài chính có bị kê biên để trả nợ của bên thuê không?
Về nguyên tắc, máy thuộc sở hữu của công ty cho thuê, không phải tài sản của bên thuê, nên không dùng để trả các khoản nợ khác của bên thuê. Công ty cho thuê cần chứng minh quyền sở hữu; hợp đồng và việc đăng ký trên hệ thống giúp họ làm điều này dễ hơn.
Không thấy đăng ký thuê tài chính thì có chắc máy thuộc về người bán không?
Chưa chắc. Bạn vẫn cần hoá đơn mua gốc mang tên người bán hoặc văn bản chuyển quyền sở hữu, và đối chiếu số máy trên giấy tờ với máy thật. Kết quả tra sạch chỉ là một lớp kiểm.
Bảo lưu quyền sở hữu khác thế chấp ở điểm nào với người mua lại?
Với thế chấp, người bán vẫn là chủ, chỉ cần giải chấp. Với bảo lưu quyền sở hữu, người bán chưa phải chủ cho tới khi trả đủ, nên không có quyền bán. Nếu bảo lưu đã được đăng ký, bên bán ban đầu có cơ sở đòi lại tài sản từ người mua lại.
Xe ô tô thuê tài chính thì giấy đăng ký xe đứng tên ai?
Cách đứng tên giấy đăng ký xe thuê tài chính theo quy định về đăng ký xe hiện hành và thoả thuận của các bên, có trường hợp đứng tên công ty cho thuê. Dù giấy ghi thế nào, bạn vẫn nên tra hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm theo số khung để thấy hợp đồng thuê nếu đã đăng ký.
Mua máy từ người không phải chủ thì có lấy lại được tiền không?
Bạn có quyền đòi người bán hoàn tiền và bồi thường thiệt hại, nhưng việc đòi được hay không phụ thuộc khả năng tài chính của người bán. Đó là lý do nên kiểm trước. Với giá trị lớn, nên có người làm nghề đánh giá trước khi khởi kiện.
Nhà cung cấp bán trả chậm cho mình có nên đăng ký bảo lưu quyền sở hữu không?
Nếu hàng giá trị lớn và kỳ trả chậm dài, đăng ký giúp nhà cung cấp có hiệu lực đối kháng với người thứ ba, tức có cơ sở đòi lại hàng khi người mua đem bán hoặc vỡ nợ. Không đăng ký thì thoả thuận chỉ ràng buộc người mua trực tiếp.