Muốn biết một doanh nghiệp đã đem hàng tồn kho hay khoản phải thu ra thế chấp chưa, cách chính thức là xin văn bản cung cấp thông tin trên hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm, tìm theo tên và mã số doanh nghiệp của họ. Hai loại tài sản này không có số khung hay sổ riêng, nên tìm theo bên bảo đảm gần như là đường duy nhất. Kết quả cho biết ai là chủ nợ đã đăng ký trước bạn và họ phủ đến đâu.
Việc này đáng làm khi bạn sắp bán hàng trả chậm khối lượng lớn, định nhận hàng của đối tác làm bảo đảm, mua lại khoản phải thu, hoặc góp vốn vào doanh nghiệp đó. Bài nói về góc thẩm định của người làm ăn; bản chất và thủ tục thế chấp hàng tồn kho, khoản phải thu phía người đi vay thuộc về các trang chuyên về tín dụng.
Vì sao hàng tồn kho và khoản phải thu là chỗ cần tra
Doanh nghiệp nhỏ và vừa thường không có nhiều đất đai, nhà xưởng để thế chấp. Tài sản lớn nhất của họ hay là hàng trong kho và tiền khách hàng còn nợ. Ngân hàng vì vậy rất hay nhận bảo đảm bằng hai thứ này, thường dưới dạng mô tả bao trùm: toàn bộ hàng hoá luân chuyển trong kho, toàn bộ quyền đòi nợ phát sinh từ các hợp đồng bán hàng. Một doanh nghiệp trông có kho đầy và sổ phải thu dày vẫn có thể đã cầm cố gần hết những thứ đó.
Với người làm ăn cùng họ, điều này quan trọng vì hai lẽ. Thứ nhất, nếu doanh nghiệp gặp khó, chủ nợ đã đăng ký bảo đảm sẽ được ưu tiên thu từ chính kho hàng và khoản phải thu, phần còn lại cho các chủ nợ khác thường rất mỏng. Thứ hai, nếu bạn định nhận hàng hay khoản phải thu của họ làm bảo đảm cho riêng mình, bạn có thể đứng sau một chủ nợ khác trên cùng tài sản mà không biết.
Thông tin trên báo cáo tài chính không thay được việc tra. Thuyết minh báo cáo có thể nhắc tài sản đem cầm cố, nhưng thường chậm, chung chung và không cho biết bên nhận là ai. Hệ thống đăng ký cho biết đúng ai, đúng lúc nào, mô tả rộng hẹp ra sao.
Tra theo bên bảo đảm từng bước
Trình tự dưới đây dùng cho đối tác là doanh nghiệp. Với hộ kinh doanh, bạn tra theo tên và số định danh của chủ hộ, vì hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân.
- Lấy đúng định danh. Mã số doanh nghiệp, tên đầy đủ hiện tại, và các tên cũ nếu công ty từng đổi tên, lấy từ hồ sơ đăng ký doanh nghiệp. Đối tác là công ty mẹ con thì liệt kê cả công ty con đang giữ kho hoặc ký hợp đồng bán hàng.
- Gửi yêu cầu cung cấp thông tin. Chọn tiêu chí tìm theo bên bảo đảm, yêu cầu cả các đăng ký còn hiệu lực và lịch sử, để thấy họ từng đổi chủ nợ thế nào.
- Lọc các đăng ký liên quan. Gạch bỏ những đăng ký về xe, máy móc không dính tới giao dịch của bạn; giữ lại những đăng ký mô tả hàng hoá, kho, quyền đòi nợ, khoản phải thu, tài sản hình thành trong tương lai.
- Đọc phạm vi. Mô tả theo kho nào, nhóm hàng nào, hợp đồng nào. Một đăng ký chỉ phủ kho ở Đồng Nai thì hàng ở kho Tây Ninh có thể chưa bị phủ.
- Đối chiếu với giao dịch của bạn. Bạn sắp giao hàng cho họ, nhận hàng của họ, hay mua lại khoản phải thu của họ; mỗi tình huống có cách xử lý riêng ở phần dưới.
Lưu cả văn bản và ghi chú phân tích của bạn vào hồ sơ đối tác. Với khách hàng lâu năm, nên tra lại định kỳ, chẳng hạn mỗi khi tăng hạn mức công nợ.
Đọc kết quả theo vai của bạn trong giao dịch
Cùng một kết quả, ý nghĩa thay đổi theo bạn đứng ở đâu. Bảng dưới gom ba vai hay gặp; các ví dụ là ví dụ giả định.
| Vai của bạn | Kết quả đáng lo | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|---|
| Nhà cung cấp bán hàng trả chậm cho đối tác | Toàn bộ hàng tồn kho và khoản phải thu của đối tác đã bảo đảm cho ngân hàng | Giảm hạn mức công nợ, xin bảo lãnh, cân nhắc bảo lưu quyền sở hữu với hàng giá trị lớn và đăng ký nó |
| Bên cho vay nhận hàng tồn kho làm bảo đảm | Đã có chủ nợ khác đăng ký trên cùng nhóm hàng | Thoả thuận lại phạm vi, yêu cầu chủ nợ trước rút tài sản, hoặc chấp nhận đứng sau và tính lại rủi ro |
| Người mua lại khoản phải thu | Quyền đòi nợ từ các hợp đồng bán hàng đã bảo đảm cho ngân hàng | Yêu cầu văn bản đồng ý của bên nhận bảo đảm trước khi trả tiền mua |
| Nhà đầu tư góp vốn, mua cổ phần | Nhiều đăng ký bao trùm, đăng ký mới dồn dập gần đây | Hỏi rõ tình hình vay nợ, đưa cam đoan vào hợp đồng, nhờ người làm nghề thẩm định |
Một kết quả có đăng ký bao trùm không có nghĩa đối tác xấu. Doanh nghiệp vay vốn lưu động bằng hàng tồn kho là chuyện bình thường. Điều bạn cần là biết mình đứng ở hàng thứ mấy và định giá rủi ro cho đúng.
Hàng hoá luân chuyển: người mua hàng thông thường có bị ảnh hưởng không
Đây là câu hỏi nhiều nhà phân phối lo nhất: mua hàng của một doanh nghiệp đã thế chấp toàn bộ hàng tồn kho cho ngân hàng, liệu ngân hàng có đến đòi lại hàng không. Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự, khi tài sản thế chấp là hàng hoá luân chuyển trong quá trình sản xuất, kinh doanh, bên thế chấp được bán hàng đó trong hoạt động kinh doanh bình thường; khoản tiền thu được, hoặc hàng hoá thay thế, trở thành tài sản bảo đảm thay cho hàng đã bán.
Nói cách khác, người mua hàng theo đúng nhịp kinh doanh thường ngày của bên bán, trả giá thị trường, nhận hàng như mọi khách khác, về nguyên tắc nhận được hàng mà không bị ngân hàng truy đòi. Rủi ro tăng lên khi giao dịch bất thường: mua nguyên cả kho với giá rẻ bất ngờ lúc doanh nghiệp đang khó khăn, mua máy móc vốn là tài sản cố định chứ không phải hàng để bán, hay mua khi đã biết bên bán sắp mất khả năng trả nợ.
Vì ranh giới "hoạt động kinh doanh bình thường" phụ thuộc từng vụ việc, với lô hàng giá trị lớn hoặc giao dịch có dấu hiệu bán tháo, bạn nên xin bên bán văn bản đồng ý của ngân hàng, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết cần giấy tờ gì cho lô hàng cụ thể của mình.
Khoản phải thu: chỗ rủi ro hay bị bỏ qua
Mua lại khoản phải thu, nhận chuyển giao quyền đòi nợ, hay nhận khoản phải thu làm bảo đảm là những giao dịch ngày càng phổ biến với doanh nghiệp nhỏ cần tiền nhanh. Rủi ro điển hình là cùng một khoản phải thu bị đem ra cho hai nơi: một ngân hàng đã đăng ký thế chấp toàn bộ quyền đòi nợ từ trước, rồi doanh nghiệp lại bán khoản đó cho bạn.
Khi tra, bạn tìm các đăng ký có mô tả quyền đòi nợ, khoản phải thu, hoặc nêu đích danh hợp đồng bán hàng với khách hàng cuối cùng. Nếu có, bạn cần văn bản đồng ý của bên nhận bảo đảm trước khi trả tiền. Đồng thời, việc chuyển giao quyền đòi nợ phải được thông báo cho người có nghĩa vụ trả nợ, tức khách hàng cuối; nếu khách hàng cuối đã nhận thông báo từ ngân hàng trước, họ sẽ trả cho ngân hàng chứ không trả cho bạn.
Bản thân bạn, nếu mua lại hoặc nhận bảo đảm bằng khoản phải thu, cũng nên đăng ký phần của mình trên hệ thống. Đăng ký là cách giữ chỗ trước những người đến sau, đúng với logic mà bạn vừa dùng khi tra người khác.
Ví dụ giả định: nhà cung cấp và một đại lý cấp một
Một công ty phân bón ở Đồng Tháp bán hàng trả chậm cho một đại lý cấp một tại An Giang, hạn mức công nợ đã tăng dần qua ba mùa vụ. Trước khi nâng hạn mức lần nữa, kế toán công nợ xin văn bản cung cấp thông tin theo mã số doanh nghiệp của đại lý. Kết quả có hai đăng ký: một của ngân hàng phủ "toàn bộ hàng hoá luân chuyển tại các kho của bên bảo đảm", có từ hai năm trước; một của một công ty tài chính phủ "toàn bộ quyền đòi nợ phát sinh từ hợp đồng bán hàng với các đại lý cấp hai", mới đăng ký tháng trước.
Đăng ký thứ nhất không bất thường. Đăng ký thứ hai đáng chú ý: đại lý vừa đem tiền mà các đại lý cấp hai còn nợ mình đi vay thêm, nghĩa là dòng tiền thu về để trả cho công ty phân bón có thể đi thẳng sang công ty tài chính. Công ty quyết định giữ nguyên hạn mức, rút ngắn kỳ thanh toán, và đề nghị đại lý cung cấp bảo lãnh cho phần tăng thêm.
Ví dụ cho thấy giá trị thật của việc tra không nằm ở chỗ phát hiện gian dối, mà ở chỗ thấy được dòng tiền của đối tác đang bị ai giữ trước mình.
Những giới hạn của việc tra theo bên bảo đảm
Tra theo tên và mã số doanh nghiệp là cách tốt nhất hiện có cho hàng tồn kho và khoản phải thu, nhưng có những chỗ nó không phủ được:
- Kê khai sai định danh. Bên nhận bảo đảm gõ nhầm mã số hay dùng tên cũ thì đăng ký có thể không hiện ra khi bạn tìm bằng thông tin đúng.
- Thế chấp không đăng ký. Có những thoả thuận cầm giữ hàng mà bên cho vay kiểm soát kho trực tiếp, không đăng ký. Hỏi đối tác ai đang giữ chìa khoá kho là câu đơn giản mà hữu ích.
- Tài sản đứng tên công ty khác trong nhóm. Kho có thể thuộc công ty con, công ty liên kết. Tra cả các pháp nhân này.
- Nghĩa vụ không phải bảo đảm. Nợ thuế, nợ bảo hiểm xã hội, nợ lương không hiện trên hệ thống này nhưng có thể được ưu tiên khi doanh nghiệp phá sản.
- Kê biên, phong toả. Do toà án, thi hành án, cơ quan điều tra ra quyết định và đi theo đường riêng.
Vì vậy kết quả tra nên được đặt cạnh hồ sơ doanh nghiệp, báo cáo tài chính, lịch sử thanh toán với bạn và những gì bạn thấy tận mắt ở kho. Không nguồn nào tự nó đủ.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh thế chấp hàng hoá thì tra theo tên nào?
Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, tài sản thực chất của chủ hộ hoặc các thành viên. Bạn tra theo họ tên và số định danh cá nhân của chủ hộ, và nếu biết, của người thực sự đứng ra vay. Kết quả có thể lẫn cả tài sản cá nhân không liên quan đến kinh doanh.
Đối tác từ chối cho mã số doanh nghiệp thì có tra được không?
Mã số doanh nghiệp là thông tin công khai trên hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, bạn tự tra được mà không cần đối tác cung cấp. Tuy vậy một đối tác né tránh câu hỏi cơ bản như vậy là tín hiệu đáng ghi nhận khi cân nhắc cho nợ.
Thấy đối tác đã thế chấp toàn bộ hàng tồn kho, có nên ngừng bán hàng cho họ không?
Không nhất thiết. Vay vốn lưu động bằng hàng tồn kho rất phổ biến. Điều nên làm là xem lại hạn mức công nợ, thời hạn thanh toán, cân nhắc thêm bảo lãnh hoặc bảo lưu quyền sở hữu có đăng ký với lô hàng giá trị lớn, và theo dõi lịch sử thanh toán sát hơn.
Bán hàng có bảo lưu quyền sở hữu thì có cần đăng ký không?
Bảo lưu quyền sở hữu là một biện pháp bảo đảm và cần đăng ký để có hiệu lực với người thứ ba. Không đăng ký thì thoả thuận vẫn ràng buộc người mua, nhưng khi người mua vỡ nợ, các chủ nợ khác có thể tranh chấp với bạn trên chính lô hàng đó.
Kết quả tra có đăng ký của một ngân hàng đã sáp nhập vào ngân hàng khác thì hiểu sao?
Khi bên nhận bảo đảm tổ chức lại, quyền của họ chuyển sang tổ chức kế thừa; trên hệ thống thường có đăng ký thay đổi tên bên nhận. Nếu chưa có, đăng ký cũ vẫn đang hiệu lực và bạn làm việc với tổ chức kế thừa.
Có nên tra lại đối tác định kỳ không?
Nên, nhất là khi tăng hạn mức công nợ, ký hợp đồng khung mới, hoặc nghe tin đối tác gặp khó khăn. Một đăng ký mới dồn dập sau thời gian dài im ắng có thể cho thấy họ đang vay thêm gấp. Ghi ngày tra và lưu văn bản để so sánh giữa các lần.