Khi cho một cá nhân vay tiền, điều bạn cần biết gồm ba thứ: người vay đúng là ai, họ trả bằng gì, và nếu họ không trả thì bạn có đủ căn cứ để đòi qua con đường pháp lý hay không. Cả ba đều tìm hiểu được một cách hợp pháp, chủ yếu qua những gì chính người vay đưa ra và qua cách bạn lập giấy tờ, không cần và không được dò dữ liệu của họ sau lưng.
Rất nhiều vụ đòi nợ bế tắc không phải vì người cho vay thiếu chứng cứ có vay, mà vì họ không có nổi họ tên đầy đủ, số giấy tờ, địa chỉ cư trú đúng của người vay để làm đơn khởi kiện. Bài này đi theo thứ tự: hỏi gì, xem gì, ghi gì, và những việc không được làm. Lãi suất, biện pháp bảo đảm hay thủ tục khởi kiện chỉ nhắc ở mức đủ hiểu; đó là chủ đề của chỗ khác.
Ba câu hỏi cần trả lời trước khi đưa tiền
Câu hỏi đầu tiên là danh tính. Người đang đứng trước bạn có đúng là người mà bạn nghĩ không, tên đầy đủ, ngày sinh, số giấy tờ là gì. Nghe tưởng thừa với người quen, nhưng không ít trường hợp người cho vay chỉ biết biệt danh, chỉ có số điện thoại, hoặc nhớ nhầm năm sinh. Đến lúc cần làm đơn thì không xác định được ai là bị đơn.
Câu hỏi thứ hai là nguồn trả. Người vay trả bằng lương, bằng doanh thu cửa hàng, bằng một khoản sắp nhận, hay bằng việc bán một tài sản. Bạn không có quyền xem sao kê ngân hàng của họ, nhưng có quyền hỏi và có quyền từ chối cho vay khi câu trả lời mơ hồ. Người vay muốn được tin thì tự đưa bằng chứng, ví dụ hợp đồng lao động, hợp đồng bán hàng sắp thu tiền.
Câu hỏi thứ ba là đường đòi. Nếu họ không trả, bạn sẽ dựa vào giấy tờ gì để yêu cầu toà án giải quyết, gửi đơn tới địa chỉ nào. Câu hỏi này trả lời được ngay lúc lập giấy vay, và đây là chỗ hầu hết người cho vay làm sơ sài.
Những gì nên đề nghị người vay tự đưa ra
Danh sách dưới đây theo nguyên tắc: chỉ đòi những gì phục vụ trực tiếp cho khoản vay, xem bản chính tại chỗ, ghi lại thông tin cần thiết, trả lại giấy tờ.
- Thẻ căn cước bản chính để bạn đối chiếu ảnh, họ tên, ngày sinh, số định danh cá nhân với người trước mặt. Ghi các thông tin này vào giấy vay.
- Thông tin nơi cư trú hiện tại: người vay có thể cho bạn xem mục cư trú trên ứng dụng VNeID của họ hoặc đưa giấy xác nhận thông tin về cư trú do họ tự xin. Đây là địa chỉ sẽ ghi vào đơn nếu sau này phải khởi kiện.
- Nơi làm việc, số điện thoại, một người liên hệ khi cần, do người vay tự khai và đồng ý cho bạn ghi lại.
- Giấy tờ về nguồn trả nếu người vay muốn chứng minh: hợp đồng lao động, hợp đồng kinh doanh, giấy tờ tài sản họ định bán.
- Nếu có tài sản bảo đảm: giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng; với nhà đất, có thể đề nghị người vay tự xin văn bản cung cấp thông tin đất đai để cho thấy tài sản không đang bị thế chấp, ngăn chặn.
- Nếu người vay đang có vợ hoặc chồng và khoản vay phục vụ nhu cầu gia đình: cân nhắc đề nghị cả hai cùng ký.
Bạn có thể chụp lại giấy tờ nếu người vay đồng ý, nhưng nên ghi rõ trong giấy vay rằng họ đồng ý cho bạn lưu bản chụp để phục vụ khoản vay. Không giữ bản chính thẻ căn cước làm tin; Luật Căn cước 2023 cấm cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước.
Ghi gì vào giấy vay để sau này còn đòi được
Giấy vay không cần mẫu chuẩn, nhưng thiếu những nội dung sau thì khi tranh chấp rất khó chứng minh. Bảng chỉ liệt kê nội dung cần có, không phải mẫu văn bản.
| Nội dung | Vì sao cần | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Họ tên đầy đủ, ngày sinh, số định danh cá nhân của hai bên | Xác định đúng người, tránh trùng tên | Chỉ ghi tên gọi, biệt danh, không có số giấy tờ |
| Nơi cư trú của người vay | Dùng để gửi thông báo và xác định nơi giải quyết khi khởi kiện | Ghi địa chỉ quê cũ, không còn đúng; ghi tên đơn vị hành chính cũ mà không kèm tên mới |
| Số tiền bằng số và bằng chữ, cách giao tiền | Chứng minh đã giao tiền | Giao tiền mặt mà không có chữ ký nhận |
| Thời hạn trả, cách trả | Xác định thời điểm người vay vi phạm | Ghi "khi nào có thì trả" |
| Lãi suất nếu có | Tránh tranh cãi; lãi theo thoả thuận không vượt mức trần Bộ luật Dân sự cho phép | Lãi tính theo ngày, nghe nhỏ nhưng quy năm vượt trần |
| Cam kết thông tin người vay cung cấp là đúng | Đẩy trách nhiệm về người khai gian | Không có |
| Chữ ký, ngày ký của các bên | Xác lập văn bản | Chỉ một bên ký |
Chuyển khoản qua ngân hàng với nội dung ghi rõ "cho vay theo giấy vay ngày…" là cách giao tiền dễ chứng minh hơn tiền mặt. Bộ luật Dân sự 2015 đặt mức trần lãi suất do các bên thoả thuận là 20%/năm của khoản tiền vay, trừ khi luật khác có quy định khác; vượt mức này thì phần vượt không có hiệu lực.
Những việc người cho vay thường làm sai
Nhờ người quen tra tài khoản, tài sản của người vay. Thông tin tài khoản, số dư là bí mật mà ngân hàng phải giữ cho khách hàng. Người tiết lộ và người nhờ đều có thể bị xử lý; còn bạn thì cũng không dùng được thông tin đó vào đâu.
Giữ thẻ căn cước, hộ chiếu, bằng lái của người vay làm tin. Nhận cầm cố thẻ căn cước bị cấm. Giữ giấy tờ tuỳ thân của người khác còn có thể bị coi là chiếm giữ trái phép, trong khi về mặt bảo đảm khoản vay thì gần như vô dụng.
Bắt ký giấy bán nhà, giấy chuyển nhượng xe để "làm tin". Văn bản ký để che giấu một giao dịch khác có thể bị tuyên vô hiệu do giả tạo. Muốn có tài sản bảo đảm thì lập đúng hợp đồng thế chấp, cầm cố.
Chụp lại danh bạ, mạng xã hội của người vay để sau này "nhắn cho người thân". Đây là bước chuẩn bị cho việc gây áp lực bằng cách công khai thông tin, một kiểu đòi nợ có thể phạm luật. Liên hệ người bảo lãnh thì phải có người bảo lãnh thật sự ký giấy.
Tin vào giấy tờ chụp gửi qua mạng mà không đối chiếu bản chính. Ảnh chụp căn cước có thể là của người khác. Với người lạ hoặc khoản tiền đáng kể, gặp trực tiếp và xem bản chính là tối thiểu.
Trình tự gọn cho một khoản vay giữa người quen
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Thành phố Hồ Chí Minh cho một đồng nghiệp cũ vay một khoản để mở quán. Trình tự hợp lý như sau.
- Nói chuyện trước: số tiền, mục đích, thời hạn, nguồn trả. Nếu câu trả lời mơ hồ hoặc thay đổi liên tục, cân nhắc dừng ở đây.
- Hẹn gặp trực tiếp, đề nghị người vay mang căn cước bản chính; nếu cần địa chỉ cư trú chắc chắn, đề nghị họ cho xem mục cư trú trên VNeID hoặc mang giấy xác nhận do họ tự xin.
- Lập giấy vay có đủ các nội dung ở bảng trên, hai bên ký; nếu người vay đã có gia đình và tiền dùng cho việc chung, mời người phối ngẫu cùng ký.
- Hỏi ý người vay và ghi vào giấy việc bạn được lưu bản chụp căn cước để phục vụ khoản vay; chụp xong trả lại bản chính.
- Giao tiền bằng chuyển khoản, nội dung chuyển khoản ghi rõ là cho vay theo giấy ngày nào.
- Cất giấy vay ở nơi an toàn, chụp một bản lưu riêng; theo dõi các lần trả bằng biên nhận hoặc chuyển khoản.
Trình tự này không bảo đảm người vay sẽ trả, nhưng bảo đảm rằng nếu họ không trả, bạn có đủ thứ cần thiết để đi tiếp con đường hợp pháp mà không phải đi tìm thông tin của họ một cách trái phép.
Người vay không trả: thông tin của họ đến từ đâu
Khi người vay quá hạn, bạn nhắc trả bằng tin nhắn, cuộc gọi, thư gửi tới địa chỉ cư trú đã ghi. Đây là bằng chứng bạn đã đòi. Không đăng thông tin của họ lên mạng, không nhắn cho đồng nghiệp hay người thân của họ để bêu riếu, không thuê người đến "nói chuyện". Kinh doanh dịch vụ đòi nợ đã bị cấm từ năm 2021, và các hành vi gây áp lực kiểu đó có thể khiến người cho vay từ chỗ đúng thành chỗ sai.
Nếu cần khởi kiện, đơn phải ghi họ tên, nơi cư trú của người bị kiện. Đây là lúc thông tin bạn ghi từ đầu phát huy tác dụng. Trường hợp người vay đã chuyển đi, bạn ghi địa chỉ cuối cùng mình biết; pháp luật tố tụng có cơ chế xử lý khi bị đơn cố tình giấu địa chỉ, và toà án có thẩm quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp thông tin khi cần.
Sau khi có bản án mà người vay vẫn không tự nguyện trả, cơ quan thi hành án dân sự là bên xác minh tài sản, thu nhập của người phải thi hành án. Người được thi hành án cũng có quyền cung cấp thông tin mình biết hoặc yêu cầu theo cơ chế luật thi hành án. Nếu khoản tiền lớn, người vay có dấu hiệu tẩu tán tài sản, hoặc bạn không chắc giấy vay của mình đủ chứng cứ, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) trước khi gửi đơn.
Câu hỏi thường gặp
Cho người quen vay có cần làm giấy không?
Không có quy định bắt buộc giấy với mọi khoản vay, nhưng không có giấy thì khi tranh chấp bạn phải chứng minh bằng tin nhắn, chuyển khoản, người làm chứng. Giấy vay có đủ nhân thân, số tiền, thời hạn giúp bạn đỡ vất vả nhất.
Có được giữ căn cước của người vay cho đến khi trả xong không?
Không nên và không được. Luật Căn cước 2023 cấm cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước. Bạn chỉ xem bản chính, ghi thông tin cần thiết, chụp lại khi người vay đồng ý, rồi trả lại ngay.
Làm sao biết người vay có đang nợ nhiều nơi khác không?
Thông tin tín dụng của một cá nhân không mở cho người ngoài tra. Người vay có thể tự xem báo cáo tín dụng của mình và đưa cho bạn nếu muốn chứng minh, còn bạn không có quyền tự tìm hiểu qua kênh khác.
Giấy vay có cần công chứng không?
Hợp đồng vay tiền giữa cá nhân không bắt buộc công chứng, chứng thực để có hiệu lực. Công chứng giúp tăng độ chắc chắn về chữ ký và nhân thân, nhưng phát sinh chi phí; với khoản lớn nên cân nhắc.
Có thể đăng thông tin người không trả nợ lên mạng để cảnh báo người khác không?
Rủi ro rất cao. Công khai họ tên, ảnh, địa chỉ, giấy tờ của người khác không có sự đồng ý có thể xâm phạm quyền riêng tư, danh dự và bị xử lý. Con đường an toàn là khởi kiện và để toà án giải quyết.
Người vay đưa ảnh căn cước qua mạng có đủ không?
Với người quen biết rõ và khoản nhỏ, có thể chấp nhận. Với người mới quen hoặc khoản đáng kể, nên gặp trực tiếp xem bản chính, vì ảnh chụp có thể là giấy tờ của người khác hoặc đã bị chỉnh sửa.