Pháp luật không cho bạn quyền điều tra người sắp cưới, nhưng thủ tục đăng ký kết hôn tự nó buộc mỗi bên phải chứng minh một số điều: đang không có vợ hoặc chồng, đủ tuổi, tự nguyện, và với người nước ngoài thì thêm giấy tờ do nước họ cấp. Những giấy tờ đó cũng chính là thứ bạn có thể đề nghị người kia cho xem sớm hơn, trước khi hai bên tính chuyện tiền bạc, nhà cửa hay chuyển chỗ ở.
Bài này dành cho người đang tính chuyện kết hôn, và cho cha mẹ, anh chị em lo lắng thay. Trọng tâm là những giấy tờ chính thức nói được điều gì và không nói được điều gì, cách đề nghị cho đúng mực, các dấu hiệu nên dừng lại. Thủ tục đăng ký kết hôn chi tiết, nhất là kết hôn có yếu tố nước ngoài, nên đối chiếu trên Cổng Dịch vụ công quốc gia vì nơi tiếp nhận đã thay đổi theo mô hình chính quyền hai cấp.
Vì sao "tìm hiểu kỹ" trước hôn nhân là chính đáng
Kết hôn là quan hệ pháp lý kéo theo tài sản chung, nghĩa vụ chung, con cái, quốc tịch, nơi cư trú. Một người đang có vợ hoặc chồng mà vẫn kết hôn với người khác là vi phạm chế độ một vợ một chồng; hôn nhân đó có thể bị huỷ, và người bị lừa thường chịu thiệt nhiều về tình cảm lẫn tiền bạc. Tìm hiểu trước để tránh tình huống đó là bình thường, không phải thiếu tin tưởng.
Ranh giới nằm ở cách làm. Hỏi thẳng, đề nghị cho xem giấy tờ, gặp gia đình, đến tận nơi người kia sống là những cách hợp pháp và cũng là cách mà người thật lòng thường không ngại. Thuê người theo dõi, nhờ người quen tra dữ liệu cư trú, đọc trộm tin nhắn thì không. Cách sau vừa phạm luật vừa phá luôn sự tin cậy mà cuộc hôn nhân cần.
Với người nước ngoài, khó khăn lớn hơn vì bạn không đọc được hệ thống giấy tờ của nước họ, không gặp được gia đình họ dễ dàng. Đó cũng là lý do thủ tục kết hôn có yếu tố nước ngoài đòi giấy tờ chặt hơn, và bạn nên dựa vào chính các yêu cầu này.
Giấy tờ nào nói được điều gì
Bảng gom các giấy tờ thường gặp. Mỗi giấy tờ chỉ chứng minh một điều trong một thời điểm, không phải "chứng nhận người tốt".
| Giấy tờ | Nói được điều gì | Không nói được điều gì |
|---|---|---|
| Căn cước, hộ chiếu | Họ tên, ngày sinh, quốc tịch, số giấy tờ | Tình trạng hôn nhân, nghề nghiệp, tài sản |
| Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân | Tại thời điểm cấp, theo dữ liệu của nơi cấp, người đó không đăng ký kết hôn với ai, hoặc đã ly hôn, goá | Một cuộc hôn nhân ở nước ngoài chưa ghi chú vào hộ tịch Việt Nam; quan hệ chung sống không đăng ký |
| Bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực | Cuộc hôn nhân trước đã chấm dứt, quyền nuôi con, nghĩa vụ cấp dưỡng | Các tranh chấp tài sản còn đang kéo dài nếu chưa giải quyết xong |
| Giấy tờ của nước ngoài về tình trạng hôn nhân | Người nước ngoài không có vợ hoặc chồng theo pháp luật nước họ, tại thời điểm cấp | Có giá trị dùng ở Việt Nam khi được hợp pháp hoá lãnh sự, trừ trường hợp được miễn |
| Giấy khám sức khoẻ khi đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài | Người đó không mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi | Các bệnh khác, tiền sử sức khoẻ nói chung |
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân thường có thời hạn sử dụng và chỉ dùng cho đúng mục đích ghi trên giấy. Bạn đề nghị người kia cho xem, không tự đi xin thay họ; ở Việt Nam việc xin giấy này phải do chính người đó hoặc người được họ uỷ quyền làm.
Cách đề nghị người kia cung cấp thông tin mà không làm tổn thương nhau
Biến nó thành việc của cả hai. Thay vì "anh đưa giấy tờ để em kiểm", nói "mình cùng chuẩn bị hồ sơ đăng ký kết hôn, em cũng đưa giấy tờ của em". Thủ tục chung là cái cớ tự nhiên và công bằng.
Hỏi về quá khứ hôn nhân một cách thẳng thắn. Đã từng kết hôn chưa, có con riêng không, nghĩa vụ cấp dưỡng còn không. Người thật lòng sẽ kể và cho xem bản án ly hôn nếu có.
Gặp gia đình và nơi sống thật. Đến nhà, gặp người thân, nhìn nơi làm việc. Một người luôn né chuyện gặp gia đình, luôn hẹn ở nơi công cộng, chỉ liên lạc qua mạng là một tín hiệu đáng cân nhắc.
Nói chuyện tài sản trước khi cưới. Luật Hôn nhân và gia đình cho phép vợ chồng lập văn bản thoả thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn, phải công chứng hoặc chứng thực. Chuẩn bị văn bản này là dịp tự nhiên để hai bên nói rõ mình có gì, nợ gì.
Dấu hiệu nên dừng lại để xem xét
Những dấu hiệu dưới đây hay gặp trong các vụ lừa đảo tình cảm và kết hôn vì mục đích khác. Một dấu hiệu chưa nói lên gì; nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên dừng.
- Người kia luôn có lý do không gặp trực tiếp hoặc không gọi video.
- Câu chuyện về nghề nghiệp, gia đình thay đổi theo từng lần nói chuyện.
- Chưa gặp mặt đã đề cập chuyện tiền: nhờ chuyển tiền "nhận quà", "đóng phí hải quan", "làm thủ tục", hay rủ đầu tư.
- Né mọi đề nghị cho xem giấy tờ, kể cả khi bạn đưa giấy tờ của mình trước.
- Thúc giục kết hôn rất nhanh, nhất là khi gắn với chuyện xuất cảnh, quốc tịch, nhà cửa.
- Có người trung gian thu tiền để "lo" kết hôn với người nước ngoài; môi giới kết hôn nhằm mục đích kiếm lời bị pháp luật cấm.
Nếu đã chuyển tiền và nghi bị lừa, nên dừng chuyển thêm, lưu toàn bộ tin nhắn, thông tin chuyển khoản, và trình báo công an nơi bạn cư trú. Không tự đăng ảnh, tên người kia lên mạng để "bóc phốt", vì bạn có thể tự đặt mình vào vị trí vi phạm khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Cha mẹ, người thân lo lắng thì được làm gì
Cha mẹ được khuyên, được bày tỏ thẳng mối lo, được đề nghị được gặp người kia và gia đình họ. Cha mẹ không có quyền thay con xin giấy tờ của người kia, không được nhờ người tra dữ liệu, và không nên tự ý liên lạc với vợ hay chồng cũ của người kia để dò hỏi khi con mình chưa biết.
Con đã thành niên tự quyết định việc kết hôn; pháp luật cấm cưỡng ép, cản trở kết hôn. Vì vậy cách hiệu quả nhất của người thân thường là giúp con nhìn ra các dấu hiệu ở phần trên và gợi ý những bước tìm hiểu hợp pháp, thay vì đối đầu.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ lo con gái sắp kết hôn với người nước ngoài quen qua mạng. Thay vì thuê người dò hỏi, cha mẹ đề nghị hai bên cùng chuẩn bị đầy đủ giấy tờ theo yêu cầu đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài, mời người kia sang gặp gia đình trước khi nộp hồ sơ, và hai bên lập thoả thuận tài sản trước hôn nhân. Nếu người kia thật lòng, các bước này không làm khó họ.
Những việc không nên làm dù đang rất lo
Thuê người theo dõi người yêu. Theo dõi, chụp ảnh lén, ghi âm lén sinh hoạt riêng tư của người khác xâm phạm quyền về đời sống riêng tư được Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ; thông tin thu được cũng khó dùng vào đâu.
Nhờ người quen tra dữ liệu cư trú, hộ tịch của người kia. Dữ liệu dân cư, hộ tịch chỉ chính chủ và cơ quan có thẩm quyền được khai thác theo căn cứ. Người tra giúp có thể bị xử lý, người nhờ cũng không tránh được trách nhiệm.
Đọc trộm điện thoại, cài phần mềm theo dõi. Xâm phạm bí mật thư tín, điện thoại, tin nhắn có thể bị xử lý hình sự nếu đủ yếu tố; trong quan hệ tình cảm, đây cũng là cách nhanh nhất để mất lòng tin vĩnh viễn.
Mua thông tin từ các nhóm rao bán dữ liệu. Mua bán dữ liệu cá nhân bị cấm; thứ được bán thường rò rỉ, cũ, sai, và người mua tự đưa mình vào rủi ro pháp lý.
Đăng hỏi công khai về người kia trên các hội nhóm. Kể cả khi chỉ hỏi "ai biết người này", việc đăng ảnh, tên, nơi làm việc của một người là công khai thông tin cá nhân không có sự đồng ý, và có thể gây tổn hại khó sửa nếu thông tin sai.
Sau khi kết hôn mới phát hiện thông tin sai
Có trường hợp sau khi kết hôn mới biết người kia đang có vợ hoặc chồng ở nơi khác, hoặc kết hôn chỉ để đạt mục đích xuất nhập cảnh, cư trú. Pháp luật hôn nhân và gia đình có cơ chế yêu cầu toà án huỷ việc kết hôn trái pháp luật, và trong một số trường hợp người vi phạm còn bị xử lý theo quy định khác. Tài sản, con chung được giải quyết theo quyết định của toà.
Ở giai đoạn này, thông tin về người kia bạn cần đến từ hồ sơ đăng ký kết hôn, giấy tờ họ đã nộp, và từ việc toà án yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp khi giải quyết vụ việc. Bạn không cần, và không nên, tự đi tìm thêm bằng đường không chính thức. Đây là việc có tranh chấp và hệ quả lâu dài, nên có luật sư hoặc người làm nghề xem hồ sơ trước khi nộp đơn.
Trong lúc chờ, việc nên làm là gom lại bản sao giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ người kia đã đưa trước khi cưới, tin nhắn và các chứng từ chuyển tiền giữa hai bên, giấy tờ về tài sản mua trong thời gian chung sống. Đây đều là giấy tờ trong tay bạn, có được một cách hợp pháp, và thường là phần cốt lõi của hồ sơ khi toà xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Có tự xin được giấy xác nhận tình trạng hôn nhân của người yêu không?
Không. Giấy này cấp cho chính người yêu cầu hoặc người được họ uỷ quyền. Bạn đề nghị người kia tự xin và cho bạn xem, hoặc cùng chuẩn bị khi làm hồ sơ đăng ký kết hôn.
Người nước ngoài đưa giấy tờ bằng tiếng nước ngoài thì kiểm thế nào?
Khi dùng để đăng ký kết hôn, giấy tờ của nước ngoài thường phải được hợp pháp hoá lãnh sự và dịch sang tiếng Việt có chứng thực, trừ trường hợp được miễn. Cơ quan đăng ký kết hôn sẽ kiểm tra, bạn nên chờ khâu này trước khi tính chuyện lớn.
Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân có chứng minh chắc chắn người đó độc thân không?
Không tuyệt đối. Giấy phản ánh dữ liệu hộ tịch tại thời điểm cấp. Một cuộc hôn nhân ở nước ngoài chưa ghi chú vào hộ tịch Việt Nam có thể chưa hiện ra, nên hỏi thẳng và xem thêm giấy tờ khác.
Có nên lập thoả thuận tài sản trước khi kết hôn không?
Đó là lựa chọn của hai bên. Văn bản này phải lập trước khi đăng ký kết hôn và công chứng hoặc chứng thực. Nó giúp làm rõ tài sản riêng, nợ riêng và giảm tranh chấp nếu sau này có chuyện.
Nghi người quen qua mạng lừa tình để lấy tiền thì làm gì?
Dừng chuyển tiền, lưu tin nhắn và thông tin chuyển khoản, trình báo công an nơi bạn cư trú. Không đăng ảnh, tên người kia lên mạng khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.
Cha mẹ có được ngăn con kết hôn với người mình không tin tưởng không?
Pháp luật cấm cưỡng ép, cản trở kết hôn khi hai người đủ điều kiện. Cha mẹ có thể khuyên, nêu mối lo, đề nghị gặp gỡ, nhưng quyết định cuối cùng thuộc về người kết hôn.